Outils :Vous avez un site web ? Un blog ?
 Technorati reactions rencontre |
| Naamvallen |
|---|
| Nominatief |
| Genitief |
| Datief |
| Accusatief |
| Vocatief |
| Ablatief |
| Locatief |
| Instrumentalis |
De genitief (Latijn genus = afkomst) of tweede naamval is de naamval die wordt gebruikt om aan te geven dat iets of iemand iets of iemand anders in bezit heeft, omvat of heeft doen ontstaan, hetzij in letterlijke, hetzij in overdrachtelijke zin. Doorgaans is een parafrase met het voorzetsel van mogelijk (het huis onzer voorvaderen, het huis van onze voorvaderen).
Inhoud |
De genitief is een van de acht oorspronkelijke naamvallen die de Proto-Indo-Europese taal rijk was. Naamvallen gaven oorspronkelijk met name de relatie tussen het werkwoord en een (zelfstandig) naamwoord aan. De genitief werd voornamelijk gebruikt om aan te duiden dat het naamwoord de rol van een oorzakelijk voorwerp had. Een dergelijke relatie tot het werkwoord wordt in het moderne Nederlands vrijwel geheel met behulp van een voorzetsel als over uitgedrukt, behoudens in enkele archaïsche religieuze zinnen.
Het woord onzer is hier de genitief van wij.
Later ging de genitief steeds meer een bezitsrelatie aanduiden, vaak tussen twee (zelfstandige) naamwoorden.
In het Germaans, waar het Nederlands van afstamt, waren er van de acht oorspronkelijke naamvallen nog maar vier over en de genitief had daarbij een stukje van de taak van de ablatief overgenomen. Zinsdelen met de uiterlijke vorm van de genitief worden daardoor ook gebruikt wanneer ze los in het zinsverband staan, bijvoorbeeld 's morgens of blootshoofds. Dit gebruik van de genitief wordt de absolute genitief genoemd en komt zoals gezegd in het Germaans, maar ook bijvoorbeeld in het Grieks voor. Het Latijn daarentegen gebruikte in dit soort gevallen nog een ablatiefvorm.
In veel talen van de Indo-Europese groep is de vormenrijkdom van het naamvallenstelsel geleidelijk verdwenen, maar de genitief is daarbij een taaie vorm gebleken. Ook talen die vrijwel geen naamvallen meer kennen hebben vaak nog wel genitiefvormen. Dit geldt bijvoorbeeld voor het Iers, het Nederlands of het Engels. In talen die wat naamvallen betreft wat behoudender gebleven zijn zoals IJslands, Duits of Tsjechisch komt de naamval nog veelvuldig voor, al of niet met bepaalde voorzetsels of na bepaalde werkwoorden. Een taal als het Frans kent daarentegen geen genitief meer.
In het Nederlands wordt de genitief van eigennamen uitgedrukt door middel van het suffix -s of, met name in gesproken taal, het bezittelijk voornaamwoord.
De genitief komt in modern Nederlands weinig voor bij zelfstandignaamwoordgroepen. Bij eigennamen is de s-genitief, in elk geval in schriftelijk gebruik, nog ongemarkeerd (Piets boek). Hybride vormen, waarbij wel het zelfstandig naamwoord, maar niet het lidwoord de genitiefuitgang krijgt, komen ook veel voor (De mans auto in plaats van 's mans auto). Er bestaat een tendens de genitief te vervangen door een constructie met een bezittelijk voornaamwoord als zijn (z'n) of haar (d'r). Dit is naast het gebruik van het voegwoord van, ook de enige gebruiksmogelijkheid in het Afrikaans en het Fries.
Een paar voorbeelden. De vetgedrukte woorden staan in de genitief.
De genitief van lidwoord en zelfstandig naamwoord kan in het Nederlands als volgt worden weergegeven:
Diverse voornaamwoorden kennen een eigen genitiefvorm:
Constructies met het bezittelijk voornaamwoord zijn ook vaak mogelijk: Wie z'n boek, de man die z'n boek ik heb gelezen. Het voornaamwoord, dat op deze positie normaliter alleen in zijn clitische vorm voorkomt, is hier blijkbaar tot naamvalsmarkeerder ontwikkeld.
In tal van versteende uitdrukkingen komen nog woordgroepen in de genitief voor: de heer des huizes, het woeden der gehele wereld, de dag des heren, desondanks.
Geheel onproductief is de genitief in het Nederlands niet, al hoort hij bij een gedragen, wat plechtige, of soms daarmee spottende stijl.
Na woorden die een hoeveelheid uitdrukken als iets, niets, wat of veel is de genitief, vooral van bijvoeglijke naamwoorden nog vrij gebruikelijk: dat is niet veel soeps, heb je niet wat beters?. Ik wil iets lekkers, iets warms. Veel liefs!.
Modieus is het gebruik van de genitief voor typeringen. Daarbij wordt de mannelijke/onzijdige vorm gebruikt ook vaak voor vrouwelijke en meervoudige woorden gebruikt.
In het oorspronkelijke naamvallenstelsel van de taal kregen overigens zelfs niet alle mannelijke en onzijdige woorden een -s in de genitief. Er bestond ook een zgn. zwakke verbuiging, waarbij het zelfstandig naamwoord de uitgang -en kreeg, zoals in 's mensen onmacht (de onmacht van de mens). Ook in sommige namen is deze vorm nog te zien, zoals de genitief graven van graaf in 's-Gravenhage of het bos des hertogen in 's-Hertogenbosch.
De genitief is in het Latijn een uitbreiding en niet echt noodzakelijk voor een zin. De dominant ervan is meestal een substantief, maar soms een adjectief. Dit laatste komt voor bij voorwerpsgenitieven die begerig, ervaren indachtig en schuldig uitdrukken en ook zijn er enkele bezitsgenitieven die bij een adjectief staan: proprius, communis, simmilis, ...
De genitief kan ook een bezitter aanduiden (bezitsgenitief) en als de dominant van een genitief afgeleid is van een werkwoord spreken we van een onderwerpsgenitief of een voorwerpsgenitief naargelang de genitief het onderwerp of het voorwerp is van de handeling.
Een partitieve genitief is een genitief die zowel bij substantieven als adjectieven kan staan, maar ook bij telwoorden, bijwoorden, comperatieven, superlatieven en voornaamwoorden. De genitief drukt heier een geheel uit van een deel.
Een verklarende genitief is een genitief die het dominerend substantief concreter maakt. Een genitief van hoedanigheid drukt een eigenschap van de dominant uit. Een genitief van maat de ruimte en duur (wel steeds met een telwoord). De betekenis van een genitief van onbepaalde waarde spreekt voort zichzelf.
Een speciaal geval is de genitief-locatief die de functie van deze naamval heeft overgenomen tezamen met de ablatief, maar het gaat hier enkel om steden, kleine eilanden en vaste uitdrukkingen (vb: domi thuis)
rencontre
