Het Oostblok is een term voor die landen in Oost-Europa die in de tweede helft van de twintigste eeuw onder de invloedssfeer van de voormalige Sovjet-Unie vielen en een totalitaire staatsvorm kenden. Militair waren de landen gebonden via het Warschaupact, economisch via de COMECON.
De Oostbloklanden waren: de Sovjet-Unie, Hongarije, Roemenië, Bulgarije, Tsjechoslowakije, Polen en Oost-Duitsland (DDR). Soms werden Joegoslavië en Albanië ook tot het Oostblok gerekend.
In de gebieden die door het Rode Leger bezet waren, liet Stalin via staatsgrepen ("revoluties van boven") de communisten aan de macht komen. Hij wenste namelijk een "cordon sanitaire" om de Sovjet-Unie: een keten van bevriende staten (satellietstaten) die bij buitenlandse agressie de eerste klappen zouden opvangen. In Joegoslavië, Albanië en Bulgarije was een sterke communistische partij, maar in Polen, de DDR, Tsjechoslowakije, Roemenië en Hongarije waren het relatief kleine partijen die kunstmatig (en vaak via allianties) aan de macht werden geholpen. De Sovjet-Unie trachtte hun economieën via de COMECON in een groter geheel samen te brengen, dat echter eerder gunstig voor de Sovjet-Unie was dan voor de kleinere Oostbloklanden. Zo wilde Chroesjtsjov Albanië voedselleverancier maken, en vertelde Hoxha dat "de wondere visvangst echt wat voor hem was".
Inhoud |
Joegoslavië was geen lid van het Oostblok of van het Warschaupact. Hoewel het een communistisch geregeerd land was, was de leider, maarschalk Tito, aan de macht gekomen door zijn succes als partizanen leider. Tito was dus niet door het Rode leger geïnstalleerd, had hij geen verplichtingen jegens hen. Tito weigerde ook aan allerlei Sovjet economische, ideologische en militaire eisen tegemoet te komen. Vrijheid was echter sterk beperkt.
Het was in 1961 een van de oprichters van de Organisatie van Niet-gebonden Landen.
Albanië was nog veel orthodoxer in de leer dan de andere communistische landen, en bleef decennia lang nagenoeg in een zelfgekozen isolement. Na Chroesjtsjov's kritiek op Stalin keerde Albanië zich van de Sovjet-Unie af en richtte zich op Mao's China. Na de koerswijziging in China na de dood van Mao wilde Albanië ook met China niets meer te maken hebben, en bleef geïsoleerd en zonder vrienden achter.
Roemenië nam ook een aparte positie in, want het bewind daar stelde zich ook relatief onafhankelijk op. Ook dit land leek relatief liberaal. De Amerikaanse regeringen en diplomaten meenden dat Roemenië in een conflict de kant van het westen zou kiezen of neutraal zou blijven, en trachtten de Roemeense dictator Ceauşescu te paaien. Dit bleek een misvatting, Ceauşescu onderdrukte de binnenlandse oppositie met harde hand en kocht zijn relatieve vrijheid af met de belofte de Russen onvoorwaardelijk te steunen.
De DDR was wel uit dit rijtje de meest kunstmatige staat. Wetend dat de enige bestaansreden het communisme was, deed de regering daar er alles aan om iedere oppositie monddood te maken, met name eventuele Duits-nationalistische gevoelens. De DDR had het hoogste inkomen per hoofd van de bevolking, maar werd nooit in het hart van de bevolking gesloten. Zo sterk was de leegloop, dat tussen West- en Oost-Berlijn een muur moest worden gebouwd. De bouw van die muur begon op 13 augustus 1961. Deze muur was niet hetzelfde als het IJzeren gordijn dat al ongeveer sinds 1945 Europa in tweeën deelde.
In Polen was de afwijzing van het communisme het sterkst. In de geschiedenis was Polen al drie keer tussen Pruisen en Rusland verdeeld en in 1939 hadden Nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie samen Polen bezet. Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog werd Polen weer door het Rode Leger bezet. In 1956, 1970 en 1980 kwam het in Polen tot opstanden. De opstand van 1980 was goed georganiseerd in de vakbond Solidarność en kon door de communistische partij niet onder controle gebracht worden.
De kritiek van Chroesjtsjov op Stalin na diens dood deed in 1956 ook de posities van de leiders in de Oostbloklanden wankelen. De onderdrukking van de opstanden, ook in 1968, maakten echter duidelijk dat de Sovjet-Unie een aantasting van diens gezag niet zou dulden. In 1980 lukte het de Poolse vakbond Solidarność via vreedzame weg en voor korte tijd hervormingen te forceren. Gedurende de rest van de jaren tachtig, ondersteund door Paus Johannes Paulus II en de Verenigde Staten, zou deze vakbond en overige organisaties in het Oostblok voor druk op de regimes zorgen.
Het eind van het Oostblok werd ingeluid door Gorbatsjov, die de communistische leiders in de Oostblokstaten weigerde nog langer te steunen. In 1989-1990 vielen de communistische regimes als dominostenen, de een na de ander.
Nog steeds wordt de term nog veel gebruikt ter aanduiding van de voormalig communistische Midden- en Oost-Europese landen. Een andere benaming was de Tweede Wereld. De meeste Polen, Tsjechen, Slowaken en Hongaren vinden het echter niet prettig wanneer hun landen als "Oostblok" worden aangeduid.
