Oudnoords is de term die gebruikt wordt om de Scandinavische taal vanaf de vroege Middeleeuwen mee aan te duiden. Het is een Germaanse taal die vanaf de 8ste eeuw tot ongeveer het jaar 1350 in de Scandinavische landen inclusief IJsland, Groenland, Shetland, Faroe eilanden en andere eilanden in het westelijke zeegebied werd gesproken; dus gedurende de Vikingtijd en daarna. De voorloper van het Oudnoords is het Oernoords. De Oernoorse periode wordt gerekend tot ongeveer 700. Omstreeks deze tijd ondergaat het Oernoors drastische veranderingen in de zogenaamde Syncopische Periode, en de Oudnoorse taal ontsaat. Ongeveer gelijktijdig met de Zwarte Dood verdwijnt het Oudnoors in Scandinavië, maar blijft op IJsland voortbestaan. Na 1350 wordt de taal die in Noorwegen gesproken werd, Middelnoors genoemd. De Middelnoorse periode wordt tot ongeveer 1550 gerekend. Na de Reformatie wordt de noorse taal dan Nieuwnoors genoemd, en deze taal bleef tot op heden bewaard. Het uitsterven van de Oudnoorse taal in Scandinavië is gekenmerkt door het verlies van grammatische morfologie, dwz buigingsvormen, en de opname van veel Nederduitse termen. Hetzelfde fenomeen van grammatische vereenvoudiging ziet men ook als men de Nederlandse taal met de Duitse taal vergelijkt.
Het Oudnoords wordt in een Oudwestnoords en een Oudoostnoords dialectgebied onderverdeeld. Uit het Oudwestnoords zijn de huidige IJslandse, Faeoese en Noorse talen ontstaan. Uit het Oudoostnoords ontwikkelde zich het huidige Deens en Zweeds.
Veel van de belangrijkste Middeleeuwse literaire werken uit Ijsland en Scandinavië (zoals de Edda's en saga's) zijn in het Oudnoords geschreven, evenals de uit deze periode stammende Scandinavische Runeninscripties. Het Oudnoords werd dus zowel in Latijns schrift geschreven, als met runen.
In de 8e eeuw drong het Oudnoords door met de komst van de vikingen in noord- en west-Schotland en vooral op de eilanden van de Westelijke Oceaan, uiteindelijk helemaal tot Groenland. Op de eilanden Shetland en Orkney werd deze taal Norn genoemd. Dit Norn bleef daar in gebruik tot de 16e-17e eeuw, toen het verdrongen werd door het Gaelic. Maar vergeleken met Schotland is er op de eilanden het meest van overgebleven. Tengevolge van het Deense bewind in Engeland (zie Danelaw) heeft het Oudnoords ook een merkbare invloed op het Engels gehad, waarin veel woorden voorkomen die eraan ontleend zijn. Het Faeroes en het IJslands zijn thans de enige gebieden buiten Scandinavië waar de Oudnoordse taal behouden bleef. En alhowel deze twee talen onderling verschillen, vooral wat de uitspraak betreft, liggen zij nog héél dicht bij het oorspronkelijke Oudnoords.
Inhoud |
Aangezien het Oudijslands de voornaamste Oudnoordse taal is, kan het alfabet daarvan hier als representatief worden beschouwd. De andere talen wijken er niet wezenlijk van af.
De grafische inventaris van het genormaliseerde Oudijslands bestaat uit de volgende tekens:
Het betreft een "fonologisch vlak" schrijfsysteem.
De originele middeleeuwse Oudnoordse manuscripten voldeden echter niet aan vaste normen wat ortografische conventies betreft. Men vindt er dus erg veel variaties. In de 19de eeuw zijn de taalkundigen die de Oudnoordse taal onderzochten, met elkaar min of meer eens geworden over een norm, die met bovenstaande geluidsweergave overeeenkomt, en die sterk door de moderne IJslandse taal beïnvloed werd. Deze norm wordt dan gebruikt bij het restituëren van de oude handschriften, als deze opnieuw uitgegeven worden. Oudnoordse woordenboeken maken dan van deze norm (of schrijf-conventie) gebruik. Bij nieuwuitgaves spreekt men dan van "genormaliseerde" teksten.
Zie onder runen.
| Voorin | Achterin | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| onafgerond | afgerond | onafgerond | afgerond | |||||
| kort | lang | kort | lang | kort | lang | kort | lang | |
| Gesloten | <í> [i:]? | <ý> [y:]? | <ú> [u:]? | |||||
| Bijna gesloten | <i> [ɪ]? | <y> [ʏ]? | <u> [ʊ]? | |||||
| Halfgesloten | <é> [e:]? | <œ, ǿ> [ø:]? | <ó> [o:]? | |||||
| Half open | <e> [ɛ]? | <æ> [ɛ:]? | <ø> [œ]? | <o> [ɔ]? | ||||
| Open | <a> [ɑ]? | <a> [ɑ:]? | <ǫ> [ɒ]? | (<ǫ́> [ɒ:]?) | ||||
Consonanten:
| Bilabiaal | Labiodentaal | Dentaal | Alveolaar | Palataal | Velaar | Laryngaal | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| stemloos | stemhebbend | stemloos | stemhebbend | stemloos | stemhebbend | stemloos | stemhebbend | stemloos | stemhebbend | stemloos | stemhebbend | stemloos | |
| Plofgeluid | <p> [p⁽ʰ⁾]? | <b> [b]? 1 | <t> [t⁽ʰ⁾]? | <d> [d]? 1 | <k> [k⁽ʰ⁾]? | <g> [g]? 1 | |||||||
| Raspgeluid | <f> [f]? | <f> [v]? 2 | <s> [s]? | <þ> [θ]? | <ð> [ð]? 2 | <g> [ɣ]? 2 | |||||||
| Approximanten | <hv> [ʍ]? | <v> [w]? | <hj> [ç]? | <j> [j]? | <h> [h]? | ||||||||
| Nasaal | <m> [m]? | <hl> [n̥]? | <n> [n]? | <n> [ŋ]? | |||||||||
| Lateraal | <hl> [l̥]? | <l> [l]? | |||||||||||
| Vibranten | <hr> [r̥]? | <r> [r]? | |||||||||||
 |
Zie de Wikipedia-test in het Oudnoords op de Wikimedia Incubator |
