Wikipedia:Uitgelicht/december

Aids is een syndroom dat veroorzaakt wordt door het HIV-virus en is zonder medische behandeling meestal dodelijk. Het HIV-virus kan overgedragen worden door onbeschermd seksueel contact of door andere manieren waardoor men met menselijke lichaamssappen in aanraking komt. Het virus tast de witte bloedcellen aan, die juist verantwoordelijk zijn voor het aanvallen van virussen en andere lichaamsvreemd materiaal. Hierdoor wordt de weerstand van de patiënt verminderd en is deze meer ontvankelijk voor andere ziektes als longontsteking en bepaalde soorten kanker. Uiteindelijk zal de besmette persoon dan ook sterven aan een van deze ziektes, omdat het afweersysteem zodanig verzwakt is dat deze het niet meer kan bestrijden.

Op 1 december worden alle slachtoffers van Aids herdacht. (Lees verder)

Protestliederen komen oorspronkelijk voort uit folkmuziek. Muzikanten beklaagden zich daarin over maatschappelijke of politieke problemen, zoals de Britse overheersing in Ierland of een bepaalde oorlog. In de jaren '60 maakten hippies ook veel gebruik van protestliederen in hun rockmuziek. Zij zetten hiermee een trend in, waardoor er heden ten dage, vooral in de hiphop- en punkrock-scene, nog altijd veel muzikale protesten worden uitgevoerd. (Lees verder)

Een dadel is de vrucht van de dadelpalm, een tweehuizige palm. Dadels groeien in trossen aan de vrouwelijke bomen. In de vruchten bevindt zich een harde pit. Ze worden in november en december geoogst. De teelt van dadels is zeer oud en is waarschijnlijk begonnen in het Midden-Oosten. Nog steeds worden ze vooral geteeld in Noord-Afrika en de Arabische landen, maar ook in Californië. Dadels worden vers of gedroogd gegeten. Lees verder

Abu Abdullah Mohammed ibn Batuta of Ibn Batuta (1304 – 1368 /1369) was een Berberse reiziger, afkomstig uit Tanger in het huidige Marokko. Hij stamt van de Berberse stam Luwata af. In 1325 vertrok hij om een bedevaart naar Mekka te maken.

Ibn Batuta volgde de kust van Noord-Afrika tot aan Caïro en reisde daarna de Nijl op alvorens over te steken naar de Rode Zee en Mekka, waar hij echter wegens een opstand niet kon komen. Hij keerde terug naar Caïro en vandaar naar Damascus, waar hij de ramadan doorbracht. Hij bezocht Medina en Mekka en had daarmee zijn hadj volbracht. Hij keerde echter niet terug naar huis, maar bleef reizen. (Lees verder)

Baruch de Spinoza (1632-1677) was een van de rationalisten van de vroege moderne filosofie en daarmee een van de grondleggers van de moderne waarden en ook de bijbelkritiek. Vrijheid is volgens hem niet het vermogen om nee te zeggen tegen wat er met ons gebeurt, maar het vermogen ja te zeggen en volledig te begrijpen waarom dingen op een bepaalde manier gebeuren. (Lees verder)

Zonnevlekken zijn relatief donkere vlekken op het oppervlak van de zon. Het oppervlak van de zon vertoont geregeld donkere vlekken. De zonnevlekken hangen samen met koelere plekken op de zon. Hun aantal is een maat voor de activiteit van de zon: hoe meer er te zien zijn, hoe actiever de zon. Een actieve zon produceert korte explosies van energie waarbij geladen deeltjes vrijkomen. Als die deeltjes de aardatmosfeer binnendringen kunnen ze poollicht veroorzaken. De kans op poollicht is het grootst in jaren met veel zonne-activiteit. (Lees verder)

Sir Isaac Newton was een Brits natuurkundige, filosoof, wiskundige, astronoom, theoloog en alchemist. Newtons werk betekende een belangrijke aanzet tot de wetenschappelijke revolutie. Hij wordt dan ook algemeen erkend als één der zeer groten in de wetenschap, in dezelfde klasse als Archimedes en eigenlijk de belangrijkste natuurkundige tot Einstein. Bij de Newtonpendel is de derde wet van Newton in de praktijk te zien. Lees verder

John Lennon was zanger en songwriter van de Britse popgroep 'The Beatles'. Hij was een belangrijke schakel in de hippiecultuur en het ontstaan van de huidige rockmuziek. In de jaren '60 werd Lennon tot spreekbuis van de maatschappij, nadat The Beatles besloten hadden zich meer uit te spreken over onder andere de Vietnamoorlog. Op 8 december 1980 werd John Lennon vermoord door een ontspoorde fan. (Lees verder)

De goniometrie of trigonometrie (Grieks: γονια, hoek en μετρω, meten) is een tak van de wiskunde die zich bezig houdt met driehoeken en in het bijzonder de oorspronkelijk op driehoeken gebaseerde goniometrische functies zoals sinus (sin), cosinus (cos) en tangens (tan). Een goniometrische cirkel is een cirkel met straal 1 met als middelpunt de oorsprong van het assenstelsel, de cosinus van de hoek als x-waarde en de sinus van de hoek als y-waarde. (Lees verder)

Natrium is al lange tijd bekend als component in allerlei verbindingen. Tijdens de Middeleeuwen werden natriumhoudende verbindingen gebruikt als middel tegen hoofdpijn. Het duurde echter tot 1807 voordat Humphry Davy voor het eerst in staat was om door middel van elektrolyse natrium te isoleren uit natriumhydroxide. De naam "Natrium" komt oorspronkelijk van het Griekse nítron, wat zoiets als "natuurlijk zout" betekent. (Lees verder)

De abdij van Cluny was het meest invloedrijke klooster van de Middeleeuwen. Het werd in 909 of 910 gesticht door Willem de Vrome. Uniek is dat Willem als stichter afzag van al zijn rechten, die hem volgens het toen populaire eigenkerkenwezen toevielen. Volgens de stichtingsoorkonde stond de abdij slechts onder de bescherming van de paus. Hierdoor kon Cluny op een verregaande autonomie rekenen. De Romana libertas, Romeinse vrijheid, gaf het klooster een groot prestige. Het succes van Cluny is ook te danken aan de grote figuren die er als abt fungeerden. Onder het abbatiaat van Odo werden honderden kloosters onder Cluny gesteld. Aan het begin van de 12e eeuw bestond de kring van Cluny, Ecclesia cluniacensis, uit meer dan duizend kloosters. Lees verder

De Faeröer zijn een West-Europese eilandengroep, gelegen in het midden van de driehoek Schotland-Noorwegen-IJsland en behorend bij het koninkrijk Denemarken. De naam Faeröer betekent 'schapeneilanden'. Er wonen ongeveer 45.000 mensen, van wie veel in de hoofdstad Tórshavn. De plaatselijke Noord-Germaanse dialecten, verwant aan het IJslands, vormen een aparte taal, gestandaardiseerd in het Faeröers. (Lees verder)

De knobbelzwaan is een vertrouwde verschijning in plantsoenen en op meren. Hij leeft voornamelijk van waterplanten waar hij met zijn lange hals naar grondelt. Vooral in de broedtijd kan het mannetje behoorlijk agressief zijn, ook tegen mensen. De knobbelzwaan kwam oorspronkelijk in het noorden van Centraal-Europa, Zuid-Scandinavië en het gebied rond de Zwarte Zee voor, maar zijn verspreidingsgebied is aanzienlijk uitgebreid doordat de mens hem op verschillende plaatsen heeft uitgezet. (Lees verder)

Een mobiele telefoon is een apparaat waarmee men draadloos kan telefoneren, met behulp van een netwerk van antennes. Mobiele telefoons maken gebruik van radiogolven en van telefooncentrales om communicatie tussen de gebruikers mogelijk te maken binnen een bepaalde regio. De eerste generaties maakten gebruik van analoge modulatie, later digitale (GSM en UMTS). (Lees verder)

Mohandas Karamchand Gandhi, bijgenaamd Mahatma Gandhi en Bapu (2 oktober 1869 – 30 januari 1948) was een Indiaas politicus. Hij werd geboren in Porbander, een klein dorpje in de staat Gujarat. Na een rechtenstudie in Engeland vertrok Gandhi naar Zuid-Afrika, waar hij zich voor de Indische bevolkingsgroep inzette. Na terugkeer in India werd hij leider in de Indische onafhankelijkheidsstrijd. Hij maakte hierbij geweldloosheid en passief verzet tot zijn strijdmiddelen. Hij kwam aan zijn einde doordat een radicale hindoe hem doodschoot. (Lees verder)

Ludwig van Beethoven (vermoedelijk 16 december 1770 – 26 maart 1827) was een Duitse pianist en componist van klassieke muziek. Hij was één van de belangrijkste personen in de periode tussen de classicistische en romantische muziek. Tot op heden is Van Beethoven nog steeds één van de beroemdste en meest invloedrijke musici aller tijden. De laatste 13 jaar van zijn leven was hij volledig doof. Het weerhield hem er echter niet van te componeren en op te treden.

Beethoven schreef negen volledige symfonieën. In zijn laatste levensjaar maakte hij enkele schetsen voor zijn hypotetische 10e symfonie. In de 20e eeuw gebruikte de Britse musicoloog Barry Cooper (1949) de schetsen om Beethovens 10e symfonie te schrijven, die dus voor het grootste deel op Coopers conto kwam te staan. De finale van Beethovens negende symfonie (zonder het koor), is sinds 1972 tevens het Europees volkslied. (Lees verder)

Een aquaduct is een civieltechnisch bouwwerk. Het is een brug voor een waterloop (rivier, kanaal) of waterleiding, waarbij andere verkeersstromen onder het water door worden geleid. Ruim voor het begin van de jaartelling werden aquaducten al gebruikt als belangrijk onderdeel van irrigatiesystemen. Bekend zijn ook de grote Romeinse aquaducten, die grote steden van drinkwater voorzagen. Sommige hiervan konden zo'n 190.000 m³ per dag overbrengen. In Rome worden enkele Romeinse aquaducten zelfs vandaag de dag nog voor dit doel gebruikt. Pas in later tijden werden ook aquaducten gebouwd voor het scheepvaartverkeer. (Lees verder)

Zweefvliegen is vliegen met een zweefvliegtuig. Een zweefvliegtuig vliegt op dezelfde manier als een vliegtuig, maar het heeft geen motor. Daardoor verloopt de vlucht normaliter in een dalende lijn, waarbij het toestel 0,5 à 1 m/s aan hoogte verliest. Door hoogte te winnen in stijgwind kan het toestel langer en verder vliegen. Na de start kan hoogte gewonnen worden door gebruik te maken van thermiek, hellingstijgwind of golf. Als dit er niet is, duurt een vlucht middels een lierstart 4 tot 13 minuten. (Lees verder)

E = mc² (spreek uit als e is m c-kwadraat) is een verband tussen de natuurkundige grootheden massa en energie, dat in 1905 is opgemerkt door Albert Einstein en de massa-energierelatie wordt genoemd. Dit verband is waar te nemen bij kernreacties, waarbij massa wordt omgezet in stralingsenergie. Kernreacties treden bijvoorbeeld op in de zon (kernfusie) en in een kernreactor (kernsplijting). (Lees verder)

Het Offerfeest, Slachtfeest of het grote feest (Id ul-Adha, Arabisch: عيد الأضحى) is het tweede `Id-feest in de islam. Het wordt gevierd ter nagedachtenis aan de profeet Ibrahim, die bereid was zijn zoon te offeren in opdracht van God.
Op deze dag worden door moslims dieren gegeten die volgens dhabiha zijn geslacht. Het vlees wordt tevens door hen verdeeld onder armen, buren en familieleden. Doorgaans slacht men in België of Nederland een schaap, waardoor het feest de bijnaam het schapenfeest kreeg. Ook kunnen meerdere mensen samen een dier slachten om een overschot aan vlees te voorkomen. Het feest valt op de tiende dag van de Hadj-maand (Dhul-Hadj), na voltooiing van de hadj. Dit is 70 dagen na het einde van de ramadan. Terwijl Id ul-Fitr een feest van twee dagen is, wordt Id ul-Adha drie dagen gevierd. (Lees verder)

De winter is een van de vier seizoenen in de gematigde en polaire streken. Er wordt onderscheid gemaakt tussen de astronomische winter en de meteorologische winter. De astronomische winter begint op het noordelijk halfrond als de zon op de Steenbokskeerkring loodrecht aan de hemel staat, en deze dag valt daarom ook samen met de kortste dag op het noordelijk halfrond. In 2008 begint de winter op 21 december om 13:04 uur MET. (Lees verder)

De Taiping-opstand van 1851-1864 is waarschijnlijk de bloedigste opstand uit de geschiedenis van China en wellicht het grootste bloedbad op aarde tot de Tweede Wereldoorlog. De opstand woedde vooral in de vallei van de Blauwe Rivier (Jangtsekiang) en had waarschijnlijk de dood van 20-30 miljoen mensen tot gevolg. Het was een confrontatie tussen de decadente Qing-dynastie (Mantsjoe-dynastie) en de sekte van Hong Xiuquan (洪秀全), een door het christendom beïnvloede mysticus, die de leider werd van een millenniaristische beweging. (Lees verder)

Het merendeel van de Nederlandse en Belgische toeristen die skivakantie houden in de Alpen, gaat er skiën op alpinewijze. De alpineskiër staat op ski's die met stevige bindingen gefixeerd worden aan rigide skischoenen die de skiër tot halverwege de kuit reiken. De skilatten zijn meestal meer dan 6 cm breed en hebben een ijzeren snede om het loopvlak. De alpineskiër skiet steeds op of in de buurt van geprepareerde pistes, waarlangs allerlei infrastructuur is gebouwd: skiliften, sneeuwkanonnen, bars en restaurants, EHBO-posten en andere veiligheidsvoorzieningen. (Lees verder)

Hendrik Lorentz was een van Nederlands grootste natuurkundigen en winnaar van de Nobelprijs voor de Natuurkunde 1902. Hij ontving de Nobelprijs samen met Pieter Zeeman voor hun onderzoek naar de invloed van magnetisme op spectraallijnen: het Zeemaneffect. Lorentz deed vooral theoretisch onderzoek naar de electromagnetische eigenschappen van materie: zijn elektronentheorie. Hij kwam tot de veronderstelling, dat de afmeting van voorwerpen beïnvloed wordt door hun snelheid (de Lorentzcontractie) evenals hun massa. Ook nam hij aan dat de lichtsnelheid de hoogst mogelijke snelheid is. Daarmee legde hij de basis voor de speciale relativiteitstheorie van Albert Einstein. Lorentz was de nestor van de natuurkundigen in zijn tijd: Einstein keek tegen hem op. (Lees verder)

De geschiedenis van het geld is een verhaal dat duizenden jaren overspant. Met betrekking tot dit verhaal moet de numismatiek als de wetenschappelijke studie van geld en haar geschiedenis in al haar vormen worden vermeld. Geld zelf moet een schaars goed zijn. Vele zaken zijn als geld gebruikt, van van nature schaarse edelmetalen en schelpen tot volledig kunstmatig geld zoals bankbiljetten. Modern geld, en het meeste oude geld eveneens, is in essentie een symbolische voorstelling van een zeker waarde — met andere woorden, een abstractie ervan. Het papiergeld is vandaag de dag misschien wel het meest gebruikelijke type van fysiek geld. Toch hebben metalen zoals goud of zilver veel van de essentiële kenmerken van geld behouden. Goud en zilver hebben nog altijd een intrinsieke waarde die niet is bepaald door haar vorm maar door haar hoeveelheid. (Lees verder)

De Berbers zijn een volk in Noord-Afrika. Van oorsprong leefden de Berbers in een gebied dat zich uitstrekte van de Atlantische Oceaan tot aan de oase Siwa in Egypte. Tegenwoordig zijn Berbers voornamelijk te vinden in Marokko, Algerije en Libië. Tunesië daarentegen is zodanig gearabiseerd, dat de meeste Berbers de Arabische cultuur en identiteit overnamen, bijvoorbeeld de taal en de keuken. Naast andere Afrikaanse landen als Mauritanië, Mali en Ghana, wonen ook zo'n 3 miljoen Berbers in Europa. (Lees verder)

Een atoomijsbreker is een ijsbreker die wordt voortgestuwd door één of meerdere kernreactoren. De atoomijsbreker werd ontwikkeld door de Sovjet-Unie om de Noordoostelijke Doorvaart bevaarbaar te maken, omdat dit de kortste scheepvaartroute is tussen Europees Rusland en het Russische Verre Oosten en ook niet langs buitenlandse kusten loopt. Op 17 augustus 1977 was de Arktika het eerste oppervlakteschip ooit dat de Noordpool bereikte. (Lees verder)

De literatuur van Suriname onderscheidt zich in de Surinaamse mondeling overgeleverde literatuur en de Surinaamse geschreven literatuur. De orale literatuur is een uiterst vitaal, authentiek en wezenlijk domein van expressie geweest, en is dat goeddeels nog altijd. De invloed van de orale cultuur is uit de geschreven letteren van Suriname niet weg te denken. Zonder de orale letteren zou er geen adequate beschrijving van de geschreven letterkunst kunnen zijn. Vanaf het einde van de 18de eeuw kan gesproken worden van de eerste autochtone geschreven Surinaamse literatuur. (Lees verder)

Oerknal of Big Bang is de populaire benaming van de kosmologische theorie die veronderstelt, dat 13,7 miljard jaar geleden het heelal ontstond uit een enorme dichte en hete singulariteit. Tegelijkertijd met de oerknal zouden ruimte en tijd zijn ontstaan. De theorie is onder meer gebaseerd op de waarneming van het voortdurend uitdijende heelal, in het bijzonder de roodverschuiving van de spectraallijnen van licht van verre sterrenstelsels, het dopplereffect. De term 'Big Bang' werd voor het eerst door Fred Hoyle in 1950 gebruikt als een sarcastische aanduiding om zijn afkeer van de theorie tot uitdrukking te brengen. Hoyle was zelf voorstander van het concurrerende maar nu verlaten steady statemodel. (Lees verder)