Wikipedia:Uitgelicht/maart

Aphrodite (Oudgrieks: Ἀφροδίτη / Aphrodítē) is een godin van zeer grote betekenis in de Griekse mythologie. Ze is de godin van onder andere de liefde, de seksualiteit en de vruchtbaarheid. Sommigen beschouwen haar ook als de godin van het evenwicht. Uit Fenicië is zij tot de Grieken gekomen, maar deze hebben naar hun aanleg en hun behoeften haar wezen zo hervormd, dat zij een echt Griekse godin is geworden. Hoewel het beeld van Aphrodite - voornamelijk dan van Aphrodite Urania - veel Oosterse kenmerken vertoont, is haar mogelijk oosterse oorsprong omstreden. Lees verder

De ParkShuttle is een automatische, elektronisch geleide autobusdienst, die van februari 1999 tot 1 januari 2002 heeft gereden tussen Rotterdam en Capelle aan den IJssel in Nederland. Vanaf 1 december 2005 reed de verlengde dienst ParkShuttle II.

Het systeem werkte als een horizontale lift. De afstand tussen metrohalte Kralingse Zoom en bedrijvenpark Rivium in Capelle aan den IJssel bedroeg 1200 meter. De shuttle deed 10 minuten over deze afstand en was volautomatisch op basis van FROG-technologie. De people mover had een maximumsnelheid van 30 kilometer per uur en kon per wagen ongeveer 10 personen vervoeren. Bij metrohalte Kralingse Zoom bevond zich een automatisch laadstation. Hier werden de accu's van de in totaal drie wagentjes iedere dag buiten de spitsuren opgeladen. (Lees verder)

Bastet (oorspronkelijk: Bast, ook Pasht, Ubasti en Bubastet) was in de Egyptische mythologie een vruchtbaarheidsgodin, voorgesteld als een kat. In haar oudste vorm kon ze ook zijn weergegeven met een leeuwinnenhoofd en een ankh-kruis. Het is de godin van vreugde, dans, muziek en feest.
Zij komt voor sinds de 2e dynastie en werd toen als beschermster van de farao beschouwd. Meestal heeft ze een sistrum vast. Ze kan ook afgebeeld worden als een moeder die haar jongen zoogt. (Lees verder)

De Moedergodincultus is de algemene aanduiding voor cultussen rond een Moedergodin overal ter wereld, in alle tijden en culturen. Volgens historische en archeologische aanwijzingen gaat de cultus van de Moedergodin terug tot het Neolithicum, of mogelijk zelfs tot het Paleolithicum. Kenmerkend voor deze cultus is de verering van een moederlijk opperwezen. Beschavingen waarin deze cultus centraal stond, waren doorgaans matriarchaal van aard. Dergelijke cultussen konden in de oudheid worden gevonden in Sumer, Babylonië, Kanaän, Egypte, Afrika, Australië, China en Zuid-Amerika. Zelfs tot op de dag van vandaag zijn er moedergodincultussen in Azië, Afrika en Australië. (Lees verder)

Pim-pam-pet is een gezelschapsspel voor twee of meer spelers. Pim-pam-pet bestaat uit een aantal kaartjes met vragen en een draaischijf met alle letters van het alfabet. Een van de spelers wordt aangewezen als spelleider en schudt de kaartjes. De spelers worden in twee teams ingedeeld. Voor elke beurt pakt de spelleider een kaartje van de stapel, leest de vraag voor en draait aan de draaischijf. Wanneer de draaischijf uitgedraaid is, moeten de spelers zo snel mogelijk een antwoord op de vraag geven, waarbij het antwoord moet beginnen met de letter die de draaischijf aangeeft. (Lees verder)

Harry Elte (vaak aangeduid als Harry Elte Phzn) (1880 - 1944) was een Nederlands architect. Hij was afkomstig uit een orthodox joods gezin en was als architect vooral werkzaam ten behoeve van Joodse opdrachtgevers, met name in Amsterdam. Ten minste 88 van zijn ontwerpen werden daadwerkelijk uitgevoerd; hiervan bestaat nog ongeveer de helft. Zijn belangrijkste werk is de synagoge aan het Amsterdamse Jacob Obrechtplein. Tijdens de oorlog werd hem het werken door de Duitse bezetter onmogelijk gemaakt. Later werd hij naar Westerbork gedeporteerd en vandaaruit naar Theresienstadt, waar hij aan een longontsteking overleed. (Lees verder)

Jarenlang bepaalden de CSA-bussen het beeld van diverse Nederlandse steden. Van 1966 tot 1988 zijn de twee generaties bussen gebouwd bij Hainje in Heerenveen. Het CSA-project was een samenwerking tussen de verschillende OV-bedrijven in Nederland. Het was de bedoeling om tot één gezamenlijk type te komen, wat goedkoper was in de tijd van de massale opkomst van auto's. In 2006 reden er nog in slechts 3 steden CSA-II bussen: 's-Hertogenbosch, Tilburg en Utrecht. De honderden bussen die ooit in tientallen steden in Nederland rondreden, zijn inmiddels gesloopt, bij museumorganisaties ondergebracht, naar een ontwikkelingsland geëxporteerd of voor andere doeleinden gebruikt. (Lees verder)

Het feminisme is een maatschappelijke en politieke stroming die de emancipatie van vrouwen nastreeft. Vrouwen worden en werden op veel terreinen op een andere manier behandeld dan mannen, bijvoorbeeld op het gebied van opleiding, salaris, eigendom, recht op werk en inkomen, kiesrecht etc. Zo mochten bijvoorbeeld in het begin van de twintigste eeuw vrouwen niet studeren aan een universiteit. Aletta Jacobs was de eerste vrouw die in Nederland geneeskunde studeerde. Marie Popelin was in België de eerste vrouwelijke jurist, die geweigerd werd als advocaat. Tot in de jaren '60 van de 20e eeuw mochten vrouwen vaak niet hun baan behouden als zij in het huwelijk traden (bijv. in overheidsdienst). In West-Europa is op dit gebied veel veranderd, terwijl in vele andere landen de rolverdeling tussen man en vrouw meer traditioneel is gebleven. (Lees verder)

De Donau is de langste rivier van de Europese Unie en de op één na langste van het Europese continent. Ze ontspringt in het Zwarte Woud, stroomt dan oostwaarts door Centraal- en Zuidoost-Europa en mondt na 2888 km in Roemenië via de Donaudelta uit in de Zwarte Zee. De rivier vormde ooit een deel van de grens van het Romeinse Rijk, en stroomt tegenwoordig door, of vormt de grens van, 10 landen. De oeverstaten regelen de scheepvaart samen in de Donaucommissie en coördineren de bescherming van het leefmilieu in de Internationale Commissie ter Bescherming van de Donau. Steden als Wenen, Bratislava, Boedapest en Belgrado liggen aan de Donau. Met Strauss' Weense wals An der schönen blauen Donau als voorbeeld, heeft de rivier ook haar sporen nagelaten in de Europese cultuur. (Lees verder)

Jan Peter Balkenende (Biezelinge, 7 mei 1956) is sinds 22 juli 2002 minister-president van Nederland. Balkenende begon zijn carrière als stafmedewerker bij het wetenschappelijk instituut van het CDA en was tevens lid van de gemeenteraad van Amstelveen. Hierna werd hij bijzonder hoogleraar christelijk sociaal denken aan de Amsterdamse Vrije Universiteit. Van 19 mei 1998 tot zijn aantreden als premier, was Balkenende lid van de Tweede Kamerfractie van het CDA. (Lees verder)

Johann Sebastian Bach (1685-1750) was een Duits componist van barokmuziek. Hij wordt algemeen gezien als een van de grootste en invloedrijkste componisten uit de geschiedenis van de klassieke muziek. Bach werd op 21 maart 1685 in Eisenach geboren, waar hij op 23 maart gedoopt werd. Hij kreeg op jonge leeftijd van zijn vader Johann Ambrosius Bach vioolles. Daarnaast kreeg hij orgellessen van de kerkorganist van Eisenach. In 1695 stierven zijn ouders kort na elkaar en de tienjarige Bach werd ondergebracht bij zijn oudere broer Johann Christoph, die in Ohrdruf organist was en hem orgel- en klavecimbelles gaf. (Lees verder)

Nieuw-Nickerie (spreek uit "niekeerie") is naar inwonertal de tweede plaats van Suriname en de hoofdplaats van het district Nickerie, gelegen op de linkeroever van de rivier de Nickerie. In het verleden was het districtscentrum van Nickerie, Nieuw-Rotterdam, verder stroomafwaarts gesitueerd. Deze plaats overstroomde echter meerdere keren en besloten werd om het districtscentrum te verplaatsen naar de locatie van het huidige Nieuw-Nickerie. Het telt circa 12.000 inwoners. Nieuw-Nickerie is verreweg de grootste en belangrijkste plaats van het district. (Lees verder)

Het West-Vlaams of West-Vlams wordt door ongeveer een miljoen mensen in West-Vlaanderen, het westen van Zeeuws-Vlaanderen en de Franse Westhoek gesproken. Het West-Vlaams is van Nederfrankische oorsprong maar kent veel ingveoonse en Picardische invloeden, wat het onderscheidt van andere Nederlandse dialecten. In de 19de eeuw bestond er een beweging die het katholieke (West-)Vlaams wilde afscheuren van het calvinistische (Noord-)Nederlands, met Guido Gezelle en De Bo als protagonisten. Deze poging heeft nooit succes gehad, maar door zijn geïsoleerde ligging en de geringe verstedelijking in de regio is het dialect ook nu nog maar weinig beïnvloed door het Standaardnederlands. Het West-Vlaamse klanksysteem vertoont sterke gelijkenissen met dat van het Middelnederlands, en is daarmee een van de oudste en best bewaarde Nederlandse dialecten. (Lees verder)

De hieros gamos (Oudgrieks: ἱερὸς γάμος / hieròs gámos) of hierogamie (ἱερογαμία / hierogamía of θεογαμία / theogamía) (heilige huwelijk) was in de oudheid de term voor een cruciaal onderdeel van de ceremonie van de regeneratie van de koninklijke vruchtbaarheid of scheppingskracht. De koning moest soms bewijzen dat hij de kracht van de scheppingsgodin nog steeds door zich heen naar het hele land kon laten vloeien, voor de vruchtbaarheid en het welzijn van iedereen. De hieros gamos had plaats in het 'heilige der heiligen' van de tempel. (Lees verder)

Ook de Hongaarse minderheid in Roemenië herdenkt op 15 maart de Hongaarse Revolutie van 1848. Met ongeveer anderhalf miljoen mensen, of 6,6% van de totale Roemeense bevolking, is het een van de grootste minderheden in Europa. In Szeklerland, een deel van Zevenburgen, maken de Hongaarstalige Szeklers zelfs de meerderheid uit. De Hongaren beschikken over hun eigen politieke partijen, culturele instellingen en media, en hangen over het algemeen ook andere godsdiensten aan dan de andere etnische groepen in Roemenië. Voor de toetreding tot de EU en de NAVO verziekten grensgeschillen en minderhedenrechten eeuwenlang de Hongaars-Roemeense verstandhouding. Spanningen zijn echter nog steeds niet van de lucht, gevoed door een autonomiestreven bij de Hongaren en de steun die ze daarvoor krijgen van de regering in Boedapest. (Lees verder)

Star Trek (Engelse titel; Ned.: Sterrentocht) was oorspronkelijk een door Gene Roddenberry bedachte Amerikaanse sciencefiction-televisieserie die tussen 1966 tot 1969 werd uitgezonden. Uiteindelijk groeide het Star Trek-universum uit tot een succesvolle media-franchise met vijf televisieseries, een animatieserie, tien speelfilms, tientallen computerspellen en honderden boeken, stripboeken, technische handleidingen en encyclopedieën. Verder bestaat er sinds 1998 in Las Vegas een Star Trek-attractiepark, genaamd Star Trek: The Experience en worden er over de hele wereld regelmatig Star Trek-conventions georganiseerd: grote bijeenkomsten voor fans (de 'trekkies'), waar vaak acteurs uit de series te gast zijn. (Lees verder)

Waterpolo ontstond halverwege de 19e eeuw als de 'watervariant' van handbal of rugby. Het is een sport die vooral in Zuid- en in Oost-Europa grote populariteit geniet, en daar op professionele basis wordt beoefend. Waterpolo is een teambalsport die zwemmend wordt uitgeoefend. De bedoeling is om een bal zo vaak mogelijk in het doel van de tegenpartij te werpen. Elke geslaagde poging levert één 'doelpunt' op. Het team dat aan het eind van de wedstrijd de meeste doelpunten heeft gemaakt, wint. (Lees verder)

De queteletindex, in het Engels body mass index, is een manier om op grond van de lengte en het gewicht van een persoon te bepalen of deze overgewicht heeft. De formule werd voorgesteld door de Gentenaar Adolphe Quételet. De queteletindex geldt voor personen ouder dan 20 jaar. De waarde van de index is gelijk aan het gewicht van de persoon (in kilogram) gedeeld door het kwadraat van de lengte (in meter):

(Lees verder)

De Indusbeschaving (ca. 3300—1300 v. Chr., met een bloeitijd van 2600—1900 v. Chr.) is door de geschiedenis vergeten geweest tot haar herontdekking in de jaren twintig van de 20e eeuw. Zij is nochtans samen met die van Mesopotamië en het Oude Egypte een van de eerste hoogontwikkelde beschavingen ter wereld. Ze strekte zich uit in een gebied langs de Indus en de Ghaggar-Hakrarivier (thans in Noordwest-India en delen van Pakistan). De Indusbeschaving is enkel bekend van de talloze archeologische opgravingen, en van mogelijke Sumerische verwijzingen naar een zogenaamd "Meluhha", dat ermee overeen lijkt te komen. (Lees verder)

Lente (of voorjaar) is een van de vier seizoenen. Het astronomisch bepaalde begin van de lente is de lentenachtevening (rond 20 maart - in 2009 op 20 maart - op het noordelijk halfrond en rond 23 september op het zuidelijk halfrond). De zon gaat dan door het lentepunt en de dag en de nacht zijn ongeveer even lang. De lente eindigt met de zomerzonnewende (rond 21 juni op het noordelijk halfrond en 21 december op het zuidelijk halfrond). Om praktische, maar ook klimatologische redenen begint de meteorologische lente eerder, op 1 maart op het noordelijk halfrond en op 1 september op het zuidelijk halfrond. Deze duurt dan tot 1 juni respectievelijk 1 december. Tijdens de lente gaan planten (weer) groeien en bloeien. (Lees verder)

Hugo de Groot (1583-1645) was een Nederlands rechtsgeleerde. Hij schreef onder andere Latijnse tragedies, theologische verhandelingen en ook Latijnse en Nederlandse gedichten. Even na 1600 laaiden er in Nederland godsdienstige twisten op. Prins Maurits veroordeelde de remonstrant Hugo de Groot 'ter eeuwige gevangenisse' op Slot Loevestein. Vermaard is zijn ontsnapping aan deze gevangenschap. Op 22 maart 1621 wist hij met behulp van zijn vrouw en dienstmeisje in een boekenkist te ontkomen. (Lees verder)

Pasen of paasfeest is een christelijk feest. In het christelijk geloof is dit het belangrijkste liturgische feest. Met Pasen herdenken christenen de opstanding of verrijzenis uit de dood van Jezus Christus na diens lijden en kruisdood waar met name op Goede Vrijdag bij wordt stilgestaan. Het christelijke paasfeest is afgeleid van het joodse Pesach waarin de uittocht uit Egypte wordt herdacht. Verder wordt het paasfeest ook wel in niet-godsdienstige zin gevierd als een soort lente- of voorjaarsfeest waarin alles weer tot leven en bloei komt. (Lees verder)

Michiel de Ruyter (geboren 24 maart 1607) is de bekendste zeeheld in de Nederlandse geschiedenis. In de drie eerste Engels-Nederlandse Oorlogen speelde hij een belangrijke rol. Daarnaast nam hij deel aan diverse oorlogen in de Oostzee en tegen piraterij in de Middellandse Zee. De Ruyter was afwisselend in dienst van de staat en van reders, en was zelfs een tijdlang als zelfstandig ondernemer actief in de walvisvaart. Lees verder

Het Verdrag van Rome werd op 25 maart 1957 ondertekend. Het was de start van de Europese integratie die leidde tot de de huidige Europese Unie. Het verdrag werd ondertekend in een zaal van de Capitolijnse musea. De samenwerking binnen de toenmalige EEG bleef lange tijd beperkt tot Economische zaken. Zo kwam er een 'douane-unie' (geen interne douaneheffing, gemeenschappelijke buitengrens met vaste tarieven), en was er nauwe samenwerking op het gebied van de landbouw. Later groeide tussen de aangesloten landen ook de samenwerking op andere gebieden, totdat op 1 januari 1993 het Europa zonder binnengrenzen een feit werd. (Lees verder)

Poliomyelitis (Grieks: polio=grijs, myelitis=ontsteking van het ruggenmerg), ook wel kinderverlamming of verkort polio, is een virusziekte. Het is een ontsteking van de grijze stof in het ruggenmerg. Deze ziekte wordt veroorzaakt door het poliovirus, dit is een enterovirus behorend tot de picornaviridae (pico-rna-viridae: kleine RNA-virussen). Het virus wordt via de ontlasting van besmette personen uitgescheiden. Door slechte hygiëne kan het virus van de ene op de andere mens worden overgebracht. De incubatieperiode is meestal 6-20 dagen, maar wat langer of korter kan ook. Polio verloopt meestal zonder ernstige verschijnselen, ongeveer 95% van de 'patiënten' merkt niet of nauwelijks iets van de ziekte. (Lees verder)

Ockhams scheermes (Latijn Novacula Occami, Engels Ockham's Razor, Occam's Razor) is een principe dat wordt toegeschreven aan de 14e-eeuwse Engelse logicus Willem van Ockham, een franciscaner monnik. Hij stelde dat als voor een fenomeen verschillende verklaringen kunnen worden gegeven, de eenvoudigste complete verklaring de voorkeur heeft. In het Latijn luidde zijn stelling: Entia non sunt praeter necessitatem multiplicanda: "Men moet de zijnden (gepostuleerde objecten binnen een hypothese) niet zonder noodzaak verveelvoudigen". Het scheermes wordt vaak gebruikt als demarcatiecriterium om wetenschap van pseudo-wetenschap te onderscheiden. (Lees verder)

De telefacsimile, kortweg fax of telefax, is in Japan ontwikkeld, parallel met de ontwikkeling van de telex in de westerse wereld.

Om de beperkingen van de baudotcode en het veel karakters tellende Japanse alfabet te omzeilen, begon men in Japan een manier te ontwikkelen om een blad papier optisch in te lezen en dan elektronisch te coderen. De resulterende codering kon vervolgens worden gecomprimeerd en via een modem doorgestuurd naar een ander telefaxtoestel, dat eveneens via een gewone telefoonlijn verbonden was.

Telefax had dus als groot voordeel dat gebruik kon worden gemaakt van de ontwikkeling van de modemcommunicatietechnieken en dat er geen apart netwerk nodig was, in tegenstelling tot telex. Mede daardoor begon de telefax sinds de jaren tachtig van de twintigste eeuw geleidelijk de telex in bedrijven te verdringen. Momenteel zien we dat de telefax op haar beurt wordt verdrongen door e-mail. (Lees verder)

Het Zeeuws is een samenvattende benaming voor een samenhangende groep dialecten in het zuidwesten van Nederland, met name in de provincie Zeeland. Behalve in Zeeland spreekt men het Zeeuws ook op Goeree-Overflakkee, en vanouds in het zuidwesten van het eiland Voorne (in Rockanje, Oostvoorne en Helvoet). In principe heeft ieder dorp zijn eigen dialect, maar toch valt er een redelijke onderverdeling in regiolecten te maken; de meeste beslaan één voormalig eiland. De Zeeuwse dialecten vormen een dialectcontinuüm met het West-Vlaams en zijn daar zeer aan verwant doordat ze eenzelfde ontwikkeling hebben doorgemaakt. Er is ook een dialectcontinuüm met het Hollands, maar tussen het Zeeuws en het Brabants is er een scherpe grens. (Lees verder)

De Royal Albert Hall is een theater annex kunsthal in Londen. Het gebouw staat in de buurt van Hyde Park en werd gebouwd naar een idee van Prins Albert, de prins-gemaal van Koningin Victoria. Na de grote Wereldtentoonstelling van 1851 wilde hij graag dat er in de buurt van Hyde Park een aantal permanente gebouwen zou verrijzen waarin mensen zouden kunnen kennismaken met kunst en cultuur. (Lees verder)

Weinig wiskundigen zijn zó legendarisch geworden als Evariste Galois. Zowel zijn levensloop als zijn wiskundige ontdekkingen hebben daar sterk toe bijgedragen. Al op twintigjarige leeftijd overleed hij aan de gevolgen van een duel. Hij had toen al een wiskundige theorie ontwikkeld die nu zeer algemeen wordt toegepast en die de geschiedenis is ingegaan als de Galoistheorie. Over het leven van Galois zijn vele boeken geschreven; in vele daarvan worden de gebeurtenissen enigszins overdreven en geromantiseerd. Desondanks is het leven van Galois een tragische maar interessante episode uit de geschiedenis van de wiskunde. (Lees verder)