De (hout)zaagmolen komt in Nederland voor in twee uitvoeringen:
Hierbij dient de stelling om de molenaar in staat te stellen de krui-inrichting en de wieken van de molen te bereiken.
In 1594 werd door Cornelis Corneliszoon van Uitgeest de krukas met de windmolen gecombineerd tot de eerste houtzaagmolen. Hierdoor werd de rondgaande beweging van de wieken omgezet in een op en neer gaande beweging van het zaagraam. De smeedijzeren krukas heeft in de regel drie krukken, die onder een hoek van 120o ten opzichte van elkaar staan. Er zijn ook enkele krukassen met twee krukken. Voor het naar voren schuiven van de op een slede liggende stam tijdens het zagen ontwierp hij een zogenaamd krabbelwerk. Het krabbelwerk bestaat uit een rondgaand wiel met tanden (krabbelrad) met daaraanvast een tandwiel met een heugel. Bij elke opgaande beweging van het zaagraam trok de krabbelaar het krabbelrad één of meerdere tanden om, waardoor de slede naar voren werd getrokken. Door deze uitvindingen kon de houtzagerij in de Zaanstreek tot grote bloei komen.
Met name in de Zaanstreek, rond Amsterdam en rond Dordrecht werd vanaf 1600 veel gebruikgemaakt van de paltrokmolen voor de scheepsbouw aldaar.
Door de opkomst van de scheepsbouw in Noord-Nederland rond 1850 werden toen daar met name stellingmolens met zaagschuur gebouwd.
Bij paltrokmolens worden te zagen boomstammen met een kraan op windkracht uit het water van het balkengat gehesen, bij een zaagmolen met zaagschuur werden de stammen over een sleephelling vanuit het water met windkracht in de zaagschuur gebracht (zie foto).
Molenerf de Ster (Utrecht) is het enige compleet bewaard gebleven houtzaagmolenerf van Nederland. Het bestaat uit de windmolen met zagerij, de molenaarswoning, twee knechtswoningen en drie houtdroog-loodsen.
In het Openluchtmuseum Arnhem staat nog een werkende paltrokmolen uit 1680. Op woensdagen is hij regelmatig in werking te zien, waarbij wegens de slechte molenbiotoop gekozen is voor het plaatsen van een elektromotor. De wieken draaien dus wel, maar alleen voor de show. Het zaagproces verloopt verder zoals dat toen ook verliep.
| Molens naar verrichting of product |
|---|
|
beukmolen · blauwselmolen · cacaomolen · eekmolen (runmolen) · hennepklopmolen · korenmolen · krijtmolen · loodwitmolen · mosterdmolen · moutmolen · oliemolen · papiermolen · pelmolen · pepermolen · poldermolen · schelpzandmolen · slijpmolen · snuifmolen · specerijenmolen · trasmolen · verfmolen · volmolen · zaagmolen |
