|
||||
 |
||||
| Provincie |  Noord-Holland |
|||
| Hoofdplaats | Zaandijk (gemeentehuis) | |||
| Oppervlakte - Land - Water |
83,04 km² 74,25 km² 8,79 km² |
|||
| Inwoners Bevolkingsdichtheid |
143.098 (30 juni 2008)? 1927 inw./km² |
|||
| Belangrijke verkeersaders | A7, A8, N203, N246 | |||
| Netnummer | 075 | |||
| Postcodes | 1500-1509, 1520-1525, 1540-1544, 1550-1567 | |||
| Officiële website | www.zaanstad.nl | |||
| Politiek | ||||
| Burgemeester (lijst) | Geke Faber (PvdA) | |||
| Bevolkingspiramide | ||||
.png) |
||||
Zaanstad (
uitspraak (info·uitleg)) is een gemeente in de Nederlandse provincie Noord-Holland. Per 1 juli 2006 had de gemeente Zaanstad 140.715 inwoners.[1]
De gemeente is in 1974 ontstaan door samenvoeging van de gemeenten Krommenie, Wormerveer, Assendelft, Westzaan, Zaandijk, Koog aan de Zaan en Zaandam. De gemeente maakt deel uit van de plusregio stadsregio Amsterdam.
Inhoud |
Oostzaan en Wormer, ook liggend in de Zaanstreek maken geen deel uit van Zaanstad.
De grootste woonplaats, Zaandam, kreeg in 1811 Stadsrechten, nadat het in hetzelfde jaar ontstond door samenvoeging van de gemeenten Oostsaendam en Westsaendam. Respectievelijk onder bewind van en opgebouwd door Oostzaan en Westzaan. Daarmee zijn dat ook de moederdorpen van de Zaanstreek.
Door de bouw in veengebied zijn in het verleden diverse buurtschappen ontstaan. De meeste buurtschappen zijn opgegaan in de grotere woonkernen. Sommige (niet allen) zijn nog wel herkenbaar in de wijkenindeling van de gemeente.
Overzicht van alle buurtschappen:
Nauerna wordt wegens de grootte en ligging soms ook wel als gehucht of dorp aangeduid. De buurtschap Buitenhuizen is goeddeels verdwenen bij de aanleg van het Noordzeekanaal in de 19e eeuw. Alleen de gelijknamige pont over het Noordzeekanaal en het oevergebied (dat de naam nog draagt) herinneren binnen deze gemeente daar nog aan. Tussen Buitenhuizen en Nauerna ligt een voormalige vuilstortplaats, die thans wordt bedekt en van aanplanting voorzien.
In het verleden zijn veel molens en werkplaatsen verbannen naar de velden ten westen en oosten van de Zaan, waardoor ook daar buurten ontstonden. Westerwatering en Kogerveld werden bekende verzamelplaatsen van zulke werkplaatsen. Met de opkomst van de industrie zijn de buurten daar vanaf de 19e eeuw weer afgebroken. De laatste molen werd in het begin van de jaren zestig uit het Kogerveld verplaatst naar de Zaanse Schans. Kogerveld en Westerwatering zijn nadien gebruikt voor grote nieuwbouwwijken.
Een bekende buurt in de gemeente is de Zaanse Schans, aangelegd in de jaren zestig van de 20e eeuw. Verschillende woonhuizen, molens en andere gebouwen die in de traditionele Zaanse stijl zijn gebouwd werden vanaf hun oorspronkelijke plek verhuisd naar de Schans. Onder meer de eerste (vermeende) kruidenierswinkel van Albert Heijn heeft er een plaatsje gekregen.
Het gemeentehuis van de gemeente staat in het geografische centrum van de gemeente, in Zaandijk.
| Aangrenzende gemeenten | ||
|---|---|---|
| Uitgeest | Wormerland | |
| Beverwijk |  |
Oostzaan |
| Velsen | Haarlemmerliede en Spaarnwoude en Amsterdam | |
Zaanstad is een sterk verstedelijkte gemeente en neemt deel aan het Grotestedenbeleid van de rijksoverheid.
West-Knollendam maakte tot 1974 deel uit van de gemeente Wormerveer. Zaandam, Koog aan de Zaan, Zaandijk, Wormerveer en Krommenie vormden al voor de gemeentelijke samenvoeging één agglomeratie. Na de samenvoeging werden de gemeente en de woonplaatsen aanvankelijk stadsdelen met een eigen deelraadbestuur. Assendelft en Westzaan liggen nog enigszins los van de stedelijke kern en hebben hun "dorpse" en landelijke karakter behouden. Door verdere verstedelijking (onder andere de bouw van de wijk "Saendelft" tussen Assendelft en Krommenie en de uitbreiding van het haven- en industriegebied ten zuiden van Westzaan) zal ook daar de invloed van de stad toenemen.
De gemeente Zaanstad is verdeeld in 19 wijken, die nog maar gedeeltelijk de grenzen van de vroegere gemeenten volgen. De 19 wijken zijn verdeeld over vier gebieden:
Een vijfde gebied beslaat de havens en de vaarwegen.
De gemeente bevindt zich pal langs de A7, de A8 en de N246 en heeft directe spoor- en wegverbindingen met Amsterdam. Binnen de gemeente bevinden zich zes spoorwegstations: Station Zaandam, Station Koog Bloemwijk, Station Koog-Zaandijk, Station Wormerveer en Station Krommenie-Assendelft langs de lijn Amsterdam-Alkmaar en (opnieuw) Station Zaandam en Station Zaandam Kogerveld langs de lijn Amsterdam-Enkhuizen. Vanaf station Zaandam rijden frequent stoptreinen in de richting Alkmaar, Schiphol, Amsterdam en Enkhuizen. Intercityverbingingen zijn er met Den Helder, Arnhem en Maastricht. Over water is Zaanstad goed bereikbaar via de Zaan, het Noordzeekanaal en de Nauernasche Vaart. Het busvervoer in Zaanstad is in handen van Connexxion. Er zijn diverse directe buslijnen naar Amsterdam, Beverwijk en Purmerend. Langs de snelweg A7 is een P&R.
Alhoewel Zaanstad zelf een jonge gemeente is, gaat de historie van de streek direct terug tot de late Middeleeuwen en sporen van nog oudere bewoning zijn in de bodem aangetroffen.
Zaanstad ligt in gebied dat vroeger werd aangeduid als Waterland. Vanaf de 17e eeuw is er in toenemende mate sprake van de Zaanstreek en werd met Waterland het meer oostelijk gelegen deel bedoeld. Daarvoor was er een streek rond de Zaan met Oostzaan en Westzaan en de Wormer, dit gebied viel, met kleine tussenpauzes, onder het graafschap Holland.
De Zaanstreek kent verschillende perioden van bewoning, voor het eerst al in 800 voor Chr., maar door wateroverlast zijn de bewoners steeds weer weggetrokken. Vermoedelijk vonden alle vroege immigraties plaats vanuit het duingebied rond het tegenwoordige Haarlem. Vanaf de 12e eeuw lijkt er sprake te zijn van min of meer permanente bewoning. Zo is beschreven hoe in 1155 de Friezen het dorpje Oud-Zaanden toen een onderdeel van Oostzaan en Westzaan (of Oud-Saenden) belegerden, dat lag op de plaats waar de Zaan in het IJ uitmondde. De eerste nederzettingen waren dan ook in dorpen langs de Zaan vandaar Oostzaan en Westzaan. Na 1300 kwamen er naast Oostzaan en Westzaan de andere lintdorpenen op die karakteristiek zijn voor de veenwinning. Deze lintdorpen werden dus nu totaal Oostzaan, Krommenie, Westzaan en Assendelft. In deze periode werd aan de monding van de Zaan een dam gelegd door de Oostzaners en Westzaners. Daar ontstond de nederzetting Zaandam toen mensen zich gingen vestigen rond deze dam. Vanaf 1500 kwam stroomopwaarts langs de Zaanoever ook bebouwing. In deze periode splitste de nederzetting zich in Westzaandam en Oostzaandam onderdeel van Westzaan en Oostzaan.
Vanaf de late Middeleeuwen vielen de nederzettingen in de Zaanstreek bestuurlijk onder Kennemerland.
Zaanstad gaat prat op zijn industriële verleden: nog niet zo lang geleden werkte bijvoorbeeld zo'n 80 procent van de bevolking van Zaandijk in de industrie. Het aandeel van de werkende bevolking in de industrie is weliswaar fors afgenomen, maar ligt nog altijd enkele procentpunten boven het landelijk gemiddelde.
De opkomst van nijverheid en industrie langs de Zaanoevers hangt nauw samen met de opkomst van Amsterdam als centrum van handel en industrie. Toen aan het einde van de zestiende eeuw houtzaagmolens in Amsterdam verboden werden om tegemoet te komen aan de toen machtige handzagersgilden, was er een uitgelezen kans voor ondernemers in de Zaanstreek om aan de groeiende behoefte aan hout voor de scheepvaart te voldoen. In korte tijd schoten de houtzaagmolens als paddenstoelen uit de grond. In 1630 waren er aan de Zaan 53 houtzaagmolens in gebruik. De kennis van molenbouw werd ook op andere bedrijfstakken toegepast: verf-, papier en andere molens volgden snel. Op het hoogtepunt, halverwege de 17e eeuw, werden er ruim 900 molens geteld. Door deze ontwikkeling wordt de Zaanstreek beschouwd als het oudste industriegebied van Europa.
De bloei van Zaandam zorgde ervoor dat de handzagersgilden in Amsterdam overbodig werden. Naast het zagen van hout werd er ook in gehandeld en waren de dorpjes actief in de scheepsbouw (65 werven) en de walvisvaart. Zaandam was in die tijd internationaal bekend om zijn scheepsbouw en in 1697 kwam tsaar Peter de Grote persoonlijk naar Zaandam om de scheepsbouw te bestuderen. Het huisje waar de tsaar toen logeerde bestaat nog steeds en is een toeristische trekpleister. Het verhaal gaat dat de bewoners van Zaandam zich niet zo gastvrij gedroegen tegen de tsaar zodat hij uiteindelijk zijn studie van de scheepsbouw afrondde in een ander dorp in Noord-Holland.
Halverwege de 19e eeuw verruilden de Zaankanters hun molens, waarmee ze ondertussen ook cacao, mosterd, verf en papier mee verwerkten, langzaamaan door stoommachines. In het gebied ontstonden grote multinationals zoals Verkade, Ahold, Bruynzeel Keukens, Honig en Duyvis en tot de dag van vandaag zijn veel van deze bedrijven in de gemeente Zaanstad te vinden. Ahold is inmiddels verhuisd naar Amsterdam.
De gemeenteraad telt 39 zetels, verdeed over 11 partijen, te weten:
| Gemeente Zaanstad |  |
|---|---|
|
Dorpen: Assendelft - Koog aan de Zaan - Krommenie - West-Knollendam - Westzaan - Wormerveer - Zaandijk (hoofdplaats) Buurtschappen: 't Kalf - Buitenhuizen - Busch en Dam - Haaldersbroek - Hembrug - Kerkbuurt - Krommeniedijk - Langeheit - Nauerna - Molletjesveer - Vrouwenverdriet - Westzaner-Overtoom - Zuideinde Zie ook: Zaanse Schans - Zaan - Zaanstreek |
| Stadsregio Amsterdam |
|---|
|
Aalsmeer · Amstelveen · Amsterdam · Beemster · Diemen · Edam-Volendam · Haarlemmermeer · Landsmeer · Oostzaan · Ouder-Amstel · Purmerend · Uithoorn · Waterland · Wormerland · Zaanstad · Zeevang |
| Gemeenten in de provincie Noord-Holland | |
|---|---|
|
Aalsmeer · Alkmaar · Amstelveen · Amsterdam · Andijk · Anna Paulowna · Beemster · Bennebroek · Bergen · Beverwijk · Blaricum · Bloemendaal · Bussum · Castricum · Den Helder · Diemen · Drechterland · Edam-Volendam · Enkhuizen · Graft-De Rijp · Haarlem · Haarlemmerliede en Spaarnwoude · Haarlemmermeer · Harenkarspel · Heemskerk · Heemstede · Heerhugowaard · Heiloo · Hilversum · Hoorn · Huizen · Koggenland · Landsmeer · Langedijk · Laren · Medemblik · Muiden · Naarden · Niedorp · Oostzaan · Opmeer · Ouder-Amstel · Purmerend · Schagen · Schermer · Stede Broec · Texel · Uitgeest · Uithoorn · Velsen · Waterland · Weesp · Wervershoof · Wieringen · Wieringermeer · Wijdemeren · Wormerland · Zaanstad · Zandvoort · Zeevang · Zijpe |
| Bronnen, noten en/of referenties: |
|
 |
Meer afbeeldingen die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Zaanstad op Wikimedia Commons. |
