Roma, meer bekend als zigeuners, is een naam voor een nomadisch volk. De meest bekende stammen in Europa zijn de Roma en de Sinti. De term Roma kan zowel slaan op het gehele volk als op één van de stammen; daarom bevelen sommigen de term zigeuners aan als verzamelnaam. Vooral op de Balkan en in de Karpaten trekt nog een aantal van deze stammen rond. In Nederland en België wonen er slechts enkele duizenden. Wat Nederland betreft vooral verspreid over Noord-Brabant en Limburg. Zie ook Decennium van de Roma. De taal van de Roma is het Romani, alhoewel dit eigenlijk niet één taal is maar meer een verzamelnaam voor meerdere talen.
Inhoud |
Wereldwijd leven er ongeveer 8 tot 10 miljoen Roma (onzekere schatting, het kunnen er enkele miljoenen meer zijn want geen van de landen heeft een correcte telling). Op de Balkan wonen veruit de meesten maar ook in de rest van de wereld zijn veel Roma te vinden. Vooral in Amerika, de voormalige Sovjet-Unie, West-Europa, het Midden-Oosten en Noord Afrika. Roma dienen te worden onderscheiden van woonwagenbewoners of "reizigers".
De Roma zijn opgedeeld in verschillende stammen, vooral gebaseerd op de plek waar ze leven, hun gewoontes en hun dialect. De belangrijkste vijf stammen zijn:
De 5 groepen zijn op hun beurt weer op te delen in kleinere groepen, zoals
Het woord "zigeuner" heeft voor velen een negatieve bijklank en wordt door veel Roma als discriminerend ervaren. Sommigen denken dat het afkomstig is van het samentrekken van het Duitse Ziehender Gauner, hetgeen "reizende dief" betekent. Een andere uitleg is dat "zigeuner" via "tsigan" (in het Duits "zigan" geschreven), komt van Athiganoi (of Atsiganos), Georgisch of Grieks voor "tovenaar", dat verband zou houden met een oude sekte in Klein-Azië. De term Tsigan was al in gebruik in de 14e eeuw (in het Roemeens), terwijl de eerste Roma pas in de 15e Eeuw in Duitsland aankwamen.
De eerste etymologische verklaring weerspiegelt de slechte reputatie die Roma hadden en in veel landen nog steeds hebben. Ze werden gezien als dieven en zakkenrollers, die weigerden te integreren, slechts goed waren voor vermaak, en maar beter zo snel mogelijk op konden krassen.
Het westen van India en het oosten van Pakistan zijn de streken van herkomst. Het oervolk van de Roma leefde in Noord India. De aanwezigheid van veel Griekse elementen in de Roma-taal is te verklaren uit het feit dat de zigeuners later enkele eeuwen hebben verbleven in het Byzantijnse Rijk, waar Grieks de overheersende taal was. Het zwervend bestaan werd onvrijwillig ingezet door de aanvallen door de Moslimoorlogen van Mahmoud van Ghazna. Hij drong vaak Noord-India binnen en nam dan jongens en mannen als slaven mee en jonge meisjes als 'dienaressen'. Van Ghazna komt het woord "Gaucho", een vreemdeling waarvoor je moet opletten.
Het waren vaak kundige vaklui, stammend uit de laagste kasten, de onaanraakbaren, met een specialisatie zoals metaalbewerking of paardentemmerij. De Lovara waren als stam in de 19e en 20e eeuw ook gespecialiseerd in de paardenhandel. Ook het lijken van afgestorvenen en het ruimen van dierlijke kadavers was een van hun niet altijd slechtbetaalde jobs.
Toen deze slavenvolken vrij kwamen rond 1200, hadden ze geen territorium waar ze zich konden vestigen. De groepen trokken naar het westen en verdienden hun geld met handel, diverse ambachten en vermaak met muziek en dans. Het is bekend dat zij niet onbemiddeld waren. Er is uit de periode van 1200 tot 1400 ook geen bewijs gevonden dat deze groepen zich schuldig maakten aan criminele activiteiten.
Rond 1400 begon de stigmatisering van deze groepen die door de kerk en overheid als heidenen werden beschouwd. Recent onderzoek heeft aangetoond dat pas na deze periode de welvaart enorm afnam. Uiteindelijk heeft dit geleid tot de neerwaartse spiraal waarin dit volk is terechtgekomen en veelal leeft in algemene armoede.
Interessant is de herkomst van de Engelse naam "gypsy" en de Spaanse naam "gitano" die hun oorsprong hebben in "Egyptisch". Veel Roma verklaarden dat ze uit Egypte kwamen. Dit kan heel goed zijn oorsprong hebben in de verhalen van de Roma die ze elkaar vertelden. Hierin zitten veel raakvlakken met het joodse slavenvolk dat na zijn vlucht uit Egypte ronddoolde in de woestijn. Ook wordt verondersteld dat ze tot de Mammelukken behoorden die van 1250 - 1811 in Egypte regeerden alhoewel dit meer dan twijfelachtig te noemen is zoniet onwaar.
Een andere benaming voor de Roma is het Franse "bohémiens". Kennelijk hebben door Frankrijk trekkende Roma de Fransen verteld dat ze uit Bohemen kwamen wat ook deels klopte.
 Zie Zigeunervervolging voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
De Nazi's en hun handlangers vermoordden gedurende de Tweede Wereldoorlog naar schatting 400.000 Roma in de Porajmos, parallel aan de holocaust. De Nazi's zagen de Roma als asociaal en vonden de Roma geen Europees volk, verder werden ze gezien als crimineel. Tijdens Aktion Reinhard werd voor het eerst begonnen met de grootschalige vernietiging van de Roma stammen.
Het bekendste Nederlandse slachtoffer is het Sinti-meisje Settela Steinbach. Zij werd gefilmd tijdens een van de Nazi-deportaties in de trein op weg naar een concentratiekamp; een meisje met een hoofddoek, dat tussen de deuren van een vertrekkende goederenwagon naar de camera kijkt. Zij stond lange tijd icoon in documentaires voor de deportaties van Joden uit Nederland. Uiteindelijk kwam men achter haar werkelijke identiteit.
De meeste Roma hebben de dominante religie van het land of regio waarin zij verbleven aangenomen. Toch namen zij niet alle gebruiken over en hielden zij ook enkele van hun eigen gewoontes en gebruiken vast. De meeste in Oost-Europa levende Roma stammen zijn ofwel Rooms-katholiek ofwel behoren zij tot de Orthodoxe kerk ofwel tot de Islam. De meeste Roma in Turkije en Egypte zijn islamitisch en zijn de meeste in Europa levende Roma katholiek of protestant. Op de Balkan leven echter zowel islamitische als christelijke Romastammen. Kenmerkend voor de religie onder de Roma is het geloof in het bovennatuurlijke en het bijgeloof. Veel van deze gebruiken kennen hun oorsprong in India en behoren ook daar nog steeds tot het dagelijks (bij)geloof van de Hindoes.
In veel landen zijn de Roma hun eigen kerken begonnen, met eigen gebruiken maar vaak wel behorende tot het christendom. Een andere ontwikkeling binnen de Roma is dat ze zich niet langer protestant maar evangelicaal noemen en niet graag met het protestantisme worden geassocieerd. Allicht een gevolg van de schrikbarende behandeling door de protestanten in Nederland in de 17e en 18e eeuw waar de Roma vrijuit mochten mishandeld en gedood worden [bron?]. Inmiddels zijn er duizenden geloofgemeenschappen/kerken. Er bestaat niet één Romakerk, vaak hebben ze zich bij bestaande kerken gevoegd, zo zijn er in Roemenië en Chili groepen die zich bij de zevendedagsadventisten hebben gevoegd.
Het bieden van volksvermaak was voor Roma altijd een acceptabele manier om aan de kost te komen. Een stereotiep voorbeeld is de oude vrouw die op de kermis optreedt als waarzegster met kristallen bol. Een ander stereotype is dat van de zigeuner als virtuoos en bevlogen muzikant, viool of gitaar spelend in een zigeunerorkest. Heel wat Roma-muzikanten hebben via deze weg nationale of internationale roem verworven; zo wordt Django Reinhardt door veel Fransen nog altijd beschouwd als de beste gitarist aller tijden.
Discriminatie van Roma komt nog voor, met name in Oost-Europa waar ze veruit het talrijkst zijn. De nieuwe lidstaten en kandidaatleden van de Europese Unie in deze regio trachten deze schijnbaar te beteugelen maar incidenten doen zich nog voor. Met name Roemenië en Bulgarije - de nieuwste lidstaten - krijgen doorlopende kritiek op de racistisch genoemde houding van hun bevolking naar de Roma.
De Arnhemse officier van justitie M. van Elsdingen deed tijdens een requisitoir in 2004 tegen een Roma uit Ede de volgende uitspraken: "Als we spreken over zich misdragende voetbalsupporters of criminele Marokkanen, dan hebben we het over uitzonderingen. Want de meeste voetbalsupporters en Marokkanen zijn niet zo. Maar bij de Roma is dat anders. De Roma-gemeenschap houdt zich bezig met criminaliteit, met strafbare feiten. Inbraken plegen wordt bij hen heel gewoon gevonden. Ze onttrekken zich aan onze cultuur en dat kunnen we niet hebben."
De Romagemeenschap deed hierop aangifte wegens discriminatie, racisme en belediging. Het Openbaar Ministerie vond dat de uitspraken niet te ver gingen, waardoor de strafvervolging uiteindelijk in een vrijspraak eindigde. Nadat het openbaar ministerie zich distantieerde van de uitlatingen, liet ook de officier twee dagen later weten zijn woorden te betreuren. In een verklaring zegt het openbaar ministerie dat Van Elsdingen niet het merendeel van de Romazigeuners als verdachte van strafbare feiten heeft willen bestempelen.
Opmerkelijk is overigens dat in dezelfde tijd (2003) de gemeente Ede integratieprojecten van Romazigeuners volslagen nutteloos en totaal mislukt noemde.
