De zigeunervervolging is de vervolging van zigeuners tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dit zou men de Holocaust van de zigeuners kunnen noemen.
Onder de Roma en Sinti wordt echter de benaming Porajmos (of Porrajmos) gebruikt, hetgeen zoiets betekent als 'de verslinding'. Deze reeds eerder door de Roma gebruikte term werd pas begin jaren negentig in de wetenschappelijke literatuur geïntroduceerd door Roma-wetenschapper Ian Hancock[1]. Een ander Roma-woord dat voor de genocide wordt gebruikt is Samudaripen ("massamoord").
De zigeuners (stammen: Roma en Sinti) waren samen met de joden een van de hoofdgroepen waarop de vernietigingsdrift van de nazi's zich richtte. Volgens de nazi's waren de Roma asociaal, crimineel en waren zij als niet-Ariërs ongewenst. Dit bleek al in Duitsland in 1936, toen naast de Joden ook de Roma het stemrecht verloren, en huwelijken tussen Ariërs en Roma verboden waren. Tijdens Aktion Reinhard in 1942 en '43 werd voor het eerst begonnen met de grootschalige vernietiging van de Roma en Sinti.
De Sinti en Lalleri, twee stammen die van oudsher door Duitsland trokken, werden door Heinrich Himmler als raszuiver beschouwd. Alle andere stammen (door de Duitsers met Rom aangeduid) en ook degenen met "gemengd bloed" werden doelwit van vervolging.[2]
Het onderwerp is nog steeds een slecht onderzocht fenomeen, zeker in vergelijking met de vervolging van de joden in de Tweede Wereldoorlog. Als redenen hiervoor worden genoemd dat de betrokken volken zelf weinig historisch besef zouden hebben en weinig geïnteresseerd zouden zijn in hun eigen geschiedenis[3]. Ook het analfabetisme onder hen en de heersende vooroordelen worden als oorzaak genoemd [2]. Omdat de Roma in vergelijking met de joden veel slechter georganiseerd waren, en in veel landen er voor de Tweede Wereldoorlog geen registratie van de Roma was, is onbekend hoeveel er zijn omgekomen. Schattingen lopen uiteen van 200.000 tot 2.000.000. Als betrouwbaarste schatting wordt een aantal tussen 400.000 en 500.000 genoemd[2].
Inhoud |
De vervolging van de zigeuners is vrijwel identiek aan de vervolging van de joden, ze gingen naar dezelfde kampen met hetzelfde doel. Dit doel was de vernietiging van het Roma- en Sinti-volk. Volgens historicus Ian Hancock kwamen er minstens evenveel zigeuners als joden om, misschien wel meer. Of dit waar is, is niet bekend. Wat wel zeker is, is dat het dodental onder de zigeuners erg hoog was. Net als de joden werden de zigeuners al snel in getto's geplaatst, waarna ze, als ze dit overleefden, al snel naar concentratiekampen of vernietigingskampen werden vervoerd. De beruchte kamparts Josef Mengele gebruikte Sinti- en Roma-kinderen voor zijn medische experimenten. Mengele was arts in het gedeelte van Auschwitz waar alle zigeuners zaten.
Als herkenningsteken in de concentratiekampen droegen de zigeuners een "Z", die getatoeëerd was op hun linkerarm en een zwarte driehoek (het herkenningsteken voor asocialen).
Het is bekend dat de nazi's speciale groepen militairen (Einsatzgruppen van de SS) inzetten tegen de zigeuners die vaak nog nomaden waren. Vrijwel alle zigeuners op de Krim waren zo tegen maart 1942 al gedood[2]. Zodra de nazi's de zigeuners hadden gevonden werden allen om het leven gebracht. Hiervan hielden de nazi's geen registratie bij. Mede hierdoor weet men nog steeds niet hoeveel zigeuners er zijn omgekomen.
Niet alleen in het gebied dat door de nazi's was bezet werden zigeuners vermoord. Van landen die indirect onder nazigezag stonden is ook bekend dat er zigeuners werden vermoord, zoals in Kroatië waar tienduizenden zigeuners (samen met joden en Serven) in kampen werden vermoord. Dit gebeurde ook in Oost-Polen; de daders waren nationalistische Kroaten en nazi-gezinde Oekraïeners[2].
Op 16 december 1942 bepaalde Himmler dat alle zigeuners gedeporteerd moesten worden naar Auschwitz-Birkenau. Deze dag is vergelijkbaar met 20 januari 1942, toen besloten werd dat alle joden vernietigd moesten worden. Op 15 november 1943 besloot Himmler dat alle zigeuners en iedereen die voor een deel zigeuner was net als de joden naar de kampen moesten.
Verschillende joden die de kampen overleefden, en ook nazi's die in de kampen hadden gewerkt, hebben verklaard dat zigeuners slechter werden behandeld dan joden. Zo is het meerdere keren gebeurd dat als een trein met zigeuners bij het vernietigingskamp aankwam, en dat de nazi's toen besloten dat ze het kamp niet in mochten en niet opgedeeld mochten worden, zoals bij de joden vaak gebeurde, maar naast het spoor stuk voor stuk werden doodgeschoten. Nog schokkender is, dat toen eenzelfde incident plaat vond, de zigeuners, doodsbang om vermoord te worden, massaal naar de poort van het kamp renden en eisten binnengelaten te worden, waar zij binnen eindelijk rust zouden vinden.
De regeringen van Hongarije en Roemenië hebben tijdens de Tweede Wereldoorlog meegewerkt aan de vernietiging van de zigeuners, maar op een kleinere schaal. Hongarije stuurde tussen de 30.000 en 70.000 zigeuners naar de vernietigingskampen, terwijl Kroatië er 26.000 stuurde, de helft van het totaal aantal zigeuners in Kroatië. Roemenië stuurde de zigeuners naar de eigen kampen, hier stierven ongeveer 11.000 zigeuners. Nogmaals moet gezegd worden dat weinig landen een goede registratie bijhielden van het aantal zigeuners dat er woonde.
In Bohemen en Moravië (nu Tsjechië, toentertijd een protectoraat van Duitsland), werden de zigeuners bijna allemaal naar Auschwitz-Birkenau gestuurd. Voordat ze naar Auschwitz-Birkenau gingen, werden ze verzameld in kampen bij Lety en Hodonin. In deze kampen werkten vooral Tsjechen, die in de Tweede Wereldoorlog de reputatie hadden wreder te zijn dan de Duitsers.
In Oostenrijk en Duitsland zijn naar verhouding meer zigeuners dan joden omgekomen: 90% van de zigeuners overleefde de oorlog niet. Volgens Simon Wiesenthal kwamen in het hele door de nazi's bezette gebied zo'n 80% van alle zigeuners om het leven.
In Nederland woonden voor de Tweede Wereldoorlog ongeveer 4500 Roma en Sinti. Op dinsdag 16 mei 1944 werd over heel Nederland verspreid een grootscheepse razzia uitgevoerd. Hierbij werden 578 personen aangehouden. Zij werden naar Westerbork overgebracht. Daar merkten de Duitsers dat de Nederlandse ordediensten het criterium "zigeuner" te ruim hadden opgevat; ze lieten daarom 279 Nederlandse aangehouden woonwagenbewoners vrij. Van de overgebleven 299 "echte zigeuners" werden er nog eens 54 vrijgelaten omdat ze over paspoorten van neutrale of geallieerde landen beschikten (Guatemala, Zwitserland, Italië). De overige 245 personen werden op 19 mei naar Auschwitz-Birkenau gedeporteerd. Slechts 30 van hen overleefden de oorlog.
Het bekendste Nederlandse slachtoffer is het Sinti-meisje Settela Steinbach. Zij werd door Rudolf Breslauer gefilmd tijdens het vertrek naar Auschwitz: een meisje met een hoofddoek, dat tussen de deuren van een goederenwagon naar de camera kijkt. Zij was lange tijd een icoon in documentaires over de deportaties van Joden uit Nederland. Uiteindelijk kwam men achter haar werkelijke identiteit.
In december 1941 kregen de Roma in het bezette België een voorlopige verblijfsvergunning in de vorm van een "zigeneurkaart". Nog tot 1943 konden de Roma zich vrij door België bewegen, totdat in februari 1943 de eerste negen Roma werden opgepakt en opgesloten in de gevangenis van Antwerpen. Vanaf de herfst van dat jaar werden er op grotere schaal Roma-families opgepakt. Zij werden opgesloten in Kamp Mechelen. Op 15 januari 1944 werden alle 351 Roma-gevangen (77 mannen, 99 vrouwen, 175 kinderen) getransporteerd naar sectie B-II-e van het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau. In dat gedeelte van het kamp waren al zo'n 16.000 andere Roma uit diverse landen. In de nacht van 2 op 3 augustus 1944 werden alle 2897 overlevenden van die sectie van het kamp omgebracht in de gaskamers. Dertien van de oorspronkelijk 351 Roma uit België wisten de deportatie te overleven, de rest was grotendeels gestorven door de omstandigheden in het kamp of door de gaskamers.
Na de deportatie van 351 Roma vanuit België vonden er verder geen deportaties meer plaats[4].
Al aan het begin van de 19de eeuw werd er over de zigeuners gesproken in de Duitse politiek. Al voor de nazi's aan de macht kwamen, werden de zigeuners als asocialen gezien. De meeste mensen zagen ze als criminelen, in een tijd van nationalisme was er geen plaats voor dit vreemde volk. Ze kwamen oorspronkelijk niet uit Duitsland, hadden een eigen taal en hun eigen gewoonten. De meeste Duitsers zagen hen het liefst vertrekken. Het was dan ook niet vreemd dat de nazi's wetten invoerden die de zigeuners ernstig benadeelden.
Maar al in de jaren twintig van de 20ste eeuw werd er door de Weimarrepubliek besloten dat de zigeuners in de gaten gehouden moesten worden. In 1920 kwam er voor de zigeuners een verbod op het bezoeken van publieke parken en zwembaden. In 1925 werd besloten dat zigeuners zonder werk in kampen moesten werken. Ook moesten alle zigeuners geregistreerd worden door de politie.
Op 3 januari 1936 werden de Rassenwetten van Neurenberg die joden en ariërs verbood met elkaar te trouwen uitgebreid, zodat ook zigeuners en ariërs niet langer met elkaar konden trouwen. Op 7 maart 1936 verloren de zigeuners hun stemrecht. Ook werd in 1936 door de Sicherheitsdienst een op hen gericht onderzoeksafdeling opgericht[2]. Net als bij de joden werden ook de zigeuners door middel van propaganda zwart gemaakt, en werden ze al voor de Tweede Wereldoorlog gediscrimineerd, gepest en mishandeld.
De Rassenwetten van Neurenberg bepaalden dat iemand te veel zigeunerbloed in zich had als twee van de overgrootouders gedeeltelijk zigeuner waren, dit in tegenstelling tot de joden (men was Joods als vier van de overgrootouders dat ook waren).
In 1937 werd begonnen met concentratie van de zigeuners in kampen nabij grote steden. Eind 1938 verscheen het Zigeuner-Grunderlass van Himmler met als opschrift Bekämpfung der Zigeunerpflage (Bestrijding van de zigeunerplaag). In het kader hiervan werden diverse maatregelen genomen: identiteitsbewijzen werden ingetrokken; registratie bij politie werd verplicht; het uitoefenen van reizende beroepen werd bemoeilijkt, het verlaten van de woonplaats werd voor velen verboden, en anderen kwamen in concentratiekampen terecht. Daar werden zij bij de asocialen ingedeeld. Vanaf 1940 werden grote aantallen zigeuners gesteriliseerd. Ook werd in dat jaar begonnen met deportatie, o.a. naar het Generalgouvernement.[2]
Na de Tweede Wereldoorlog heeft het lang geduurd voor men de tragedie van de Roma erkende als gelijkwaardig aan het lot van de joden. Omdat zij geen sterke internationale lobby bezaten zoals het zionisme, werden zij min of meer vergeten. De Sinti Häns'che Weiss maakte in de jaren zeventig in Duitsland een plaat waarop hij over de holocaust van de zigeuners zong in zijn eigen taal. Het gevolg was een woede-uitbarsting onder zijn volk, omdat men niet wilde dat de taal bekend werd bij de Gadje, zoals ze de niet-Sinti noemen. Veel jonge Duitsers hoorden pas over de vernietiging van de zigeuners door deze plaat.
Tegenwoordig is er echter geleidelijk meer aandacht gekomen voor wat de zigeuners is overkomen. Hetzelfde geldt voor homoseksuelen. De zigeuners hebben na de oorlog slechts weinig de publiciteit gezocht. De klap die de Roma en Sinti gemeenschappen te verduren kregen, was misschien te zwaar om er openlijk over te praten. Wat ook meespeelt is dat bij de Roma en Sinti verhalen van vroeger vooral doorverteld worden en niet worden opgeschreven.
| Bronnen, noten en/of referenties: |
|
