|
|||||||||||||||||||||||||||||||||
Zutphen (
uitspraak (info·uitleg), Nedersaksisch: Zutfent) is een stad (Hanzestad) en gemeente in de Nederlandse provincie Gelderland, en ligt aan de rivier de IJssel aan de monding van de Berkel. Nabijgelegen plaatsen zijn Apeldoorn, Arnhem, Doesburg, Doetinchem en Deventer.
Per 1 januari 2005 is de voormalige naastgelegen gemeente Warnsveld gefuseerd met Zutphen.
Het Wapen van Zutphen heeft de symbolen van een hanzestad in zich.
 Zie Geschiedenis van Zutphen voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
Zutphen ontstond in de Romeinse tijd als Germaanse nederzetting op een rivierduinencomplex. De plaats is al meer dan 1700 jaar continu bewoond en is een van de oudste steden van Nederland. De naam Zutphen is ontstaan uit Zuid venne, een rivierduinencomplex tussen drassige weidegrond. De nederzetting bleef in de vroege Middeleeuwen op het huidige 's-Gravenhof bestaan, dit in tegenstelling tot veel andere woonplaatsen in de Volksverhuizingentijd. Na de incorporatie van de IJsselstreek bij het Frankische rijk rond 800 werd Zutphen een grafelijk bestuurlijk centrum.
In de late 9e eeuw werd Zutphen verwoest bij vikingaanvallen, waarna aan het einde van die eeuw een ronde ringwal werd opgericht met drie grachten eromheen: een 20 meter brede U-vormige gracht, een spitse smalle gracht erbuiten en op 11 meter hierbuiten een derde V-vormige gracht, deze laatste 5 meter breed en 2 meter diep. De loop van de markten Groenmarkt, Houtmarkt en Zaadmarkt zijn nog een deel van die voormalige ringwal en gracht. In het midden van de 11e eeuw werd Zutphen enige tijd een vorstelijke residentie en werd er een palts gebouwd en een grote kapittelkerk gesticht, de huidige Sint Walburgiskerk. Sinds 1046 was de bisschop van Utrecht landsheer van het Zutphense graafschap en de burg. In de loop van de late 11e eeuw en de vroege 12e eeuw wisten de graven van Zutphen steeds meer macht naar zich toe te trekken. Onder de Gelderse graven werd de grafelijke stad (sinds 1138 via huwelijk in Gelderse handen gekomen) snel groter en economisch belangrijker.
Graaf Hendrik I van Gelre en Zutphen (1138-1181) liet een nieuwe nederzetting van handelaren en ambachtslui buiten de ringwalburg van een eigen omwalling voorzien. De wal bevatte twee tufstenen poorten en zeven of acht tufstenen torens. Dit gaf de stad de allure van de bisschoppelijke steden Deventer en Utrecht. In dit stadsgebied vestigde de graaf een eigen hof dat in 1293 geschonken werd aan de Dominicaner broeders.
Deze locatie lag goed op de kaart bij de kooplieden, en Zutphen groeide snel en werd een van de Hanzesteden. Al in ongeveer 1190 (feitelijk tussen 1191 en 1196) kreeg Zutphen stadsrechten toegewezen door Graaf Otto van Gelre (1181-1207). Veel Gelderse steden (waaronder Arnhem, Doesburg, Doetinchem, Harderwijk, Lochem en Hattem, maar niet Nijmegen, Zevenaar en Huissen) ontleenden hun later verleende stadsrechten aan die van Zutphen. De stad werd ommuurd in de 13e eeuw en uitgebreid met de in de 13e eeuw door de graaf gestichte Nieuwstad. Zutphens gouden eeuw was de 14e eeuw. Zutphen werd de hoofdstad van de Graafschap Zutphen. De stad nam onder meer deel aan de Oostzeehandel.
Tijdens de pestepidemie in 1349 werden alle joodse inwoners van Zutphen[1], alsmede van de andere steden aan de IJssel gedood. Men geloofde dat de joden achter de epidemie zaten; zij zouden het water hebben vergiftigd. De werkelijke oorzaak dat er onder de joden minder slachtoffers vielen was dat zij strikte, door hun geloof voorgeschreven hygiënische regels hanteerden, waaronder het regelmatig wassen van de handen.
Zutphen heeft gedurende enkele honderden jaren het stedelijke muntrecht gehad, maar actief gemunt is er slechts in vier muntperioden: 1478-1480, 1582-1583, 1604-1605 en 1687-1692. In eerdere perioden is ook door de Zutphense graven te Zutphen gemunt (Otto I de Rijke, ca. 1070-1090 en Hendrik I, circa 1150-1181, en Otto I (1181-1207), en later door de hertogen van Gelre (1499) en de provincie 1582-1583)).
De 16e eeuw bracht moeilijke tijden voor Zutphen door de opkomst van andere steden en de Tachtigjarige Oorlog met de Spanjaarden. Na de roerige Gelderse oorlogen in de eerste decennia van de 16e eeuw werden de vestingwerken van Zutphen gemoderniseerd. Toch mocht dit niet baten. Op 17 november 1572 werd de stad door de Spanjaarden onder Don Frederik, de zoon van de hertog van Alva, ingenomen nadat graaf Willem van den Berg de stad in juni van dat jaar had ingenomen. Er volgden jaren van wisselende bezetting en belegeringen. Het grootste deel van de bevolking was weggetrokken of vermoord. In 1591 werd de stad heroverd door Maurits van Nassau. Dit luidde het begin in van een lange periode van Zutphen als vestingstad en garnizoensstad. In 1672 (Rampjaar) werd Zutphen veroverd door het Franse leger. De grote kerk werd opnieuw ingericht voor de katholieke eredienst maar werd na het vertrek van de Fransen weer teruggegeven aan de protestanten.
Kort na 1700 werd de vesting Zutphen uitgebreid naar ontwerp van Menno van Coehoorn en uitgebreid met de linies van Wambuis en van Hoorn aan het eind van die eeuw. Het werd een nieuwe gordel van lunetten en hoornwerken die de vijandelijk geschut nog verder van de stad moest houden. Zutphen was honderden jaren ingeklemd in haar vestingwerken. De bevolking groeide gestaag van 7500 inwoners in 1795 naar meer dan 15.000 in 1860 op slechts 40 hectare grond binnen de muren. De ruimtelijke groei begon weer toen in 1874 de vesting Zutphen werd opgeheven, en de muren om de stad verwijderd konden worden. Enkele delen van de vestingwerken zijn nog zichtbaar, zoals het Bourgonje bolwerk aan de IJsselkade, ook bekend als 'de Bult van Ketjen'.
Tegenwoordig zijn in het centrum van Zutphen nog vele sporen te vinden van deze tijd, zoals van de ommuring: de Drogenapstoren uit 1444, de Bourgonjetoren uit 1457 de kruittoren (begin 14e eeuw), de Spaanse Poort (een barbacane voorpoort van de oude Nieuwstadspoort uit 1537), diverse waltorens aan de Bornhovestraat en Armenhage (13e eeuw). Daarnaast zijn er ook nog grote stukken stadsmuur te vinden, waaronder een stuk bij de Drogenapstoren, en een stuk bij de Berkelpoort uit het begin van de 14e eeuw met resten van twee waltorens. De middeleeuwse binnenstad van Zutphen herbergt achter de veelal jongere gevels een grote hoeveelheid bakstenen huizen uit de late Middeleeuwen. Vele tientallen dateren zelfs tot en met de kapconstructie van voor 1400. Er zijn drie middeleeuwse kerken (zie verder) en resten van diverse kloosters en hospitalen.
In 1927 werd het Wijnhuisfonds opgericht, dat sindsdien meer dan 80 panden heeft opgekocht en gerestaureerd. Gerestaureerde panden worden verhuurd; de opbrengst wordt weer gebruikt om andere gebouwen te restaureren.
Het centrum van Zutphen werd in 2005 door een alliantie van detailhandelsorganisaties uitgeroepen tot 'Beste Binnenstad' van Nederland in de categorie middelgrote steden.
Zutphen is vandaag de dag een belangrijk juridisch centrum. Een rechtbank, het opleidingsinstituut voor de rechterlijke macht (Studiecentrum Rechtspleging; SSR), regionaal opleidings en (praktijk) trainingscentrum voor de politie, de politie-academie (voor rechercheurs) en een internationaal politie-conferentiecentrum in Huis 't Velde (in Warnsveld, 2 km van Zutphen), JPC De Sprengen (jeugdige deliquenten) en de Penitentiaire Inrichting Ooyerhoek (meerderjarige deliquenten), onderdeel van PI Achterhoek.
Daarnaast draagt de aanwezigheid van vele ondersteunende juridische diensten en een groot aantal advocatenkantoren bij aan de naam van Zutphen op dit gebied.
Vanwege het grote aantal historische gebouwen met een toren wordt Zutphen ook regelmatig aangeduid als Torenstad. Omdat er in het centrum van Zutphen weinig tot geen moderne hoogbouw staat zijn de historische torenspitsen van onderstaande gebouwen goed zichtbaar en vormen zo de skyline van Zutphen. De titel Torenstad wordt vaak gebruikt in reclame uitingen om toeristen te trekken.
De Sint Walburgiskerk werd gesticht en gebouwd als Romaanse kapittelkerk omstreeks 1050, verbouwd in romano-gotische Keulse stijl in 1200-1270, daarna vergroot in de 14e, 15e en vroege 16e eeuw tot een grote hallenkerk, een voorbeeld van rijke Nederrijnse gotiek.
Bij de kerk hoort sinds 1561 de Librije een bibliotheek met 750 oude boeken waar de boeken vastgeketend liggen op eeuwenoude lectrijnen, lessenaars. Vroeger maakte men de mensen wijs dat de boeken aan kettingen lagen omdat anders de duivel ze 's nachts weg zou halen. Het is indertijd gesticht als een openbare bibliotheek en vandaag de dag een van de belangrijkste verzamelingen oude boeken in Nederland.
De Broederenkerk is een grote vroeg-14e-eeuwse kloosterkerk van de Dominicaner orde (predikheren). De Broederenkerk is tegenwoordig in gebruik als Openbare Bibliotheek, en is in recente jaren uitgebreid gerestaureerd. Op de kerk staat een dakruitertorentje uit 1771, waarin het poortersklokje hangt dat nog altijd luidt tussen 21.50 en 22.00 uur waarna (tot 1853) de poorten van de stad werden gesloten.
De Nieuwstadskerk huisvest nu de katholieke Sint Johannes de Doper, in de Middeleeuwen bekend als Onze Lieve Vrouwe op de Nieuwstad. Gesticht als parochiekerk omstreeks 1250 van de nieuwe stadsstichting. De oudste kern (middenschip) met onderste deel van de toren dateert uit de late 13e eeuw. Uitbreidingen hadden plaats tussen 1439 en 1442 (verhoging en naaldspits toren), 1455-1459 (koor) en 1480 en 1530 (verbouwing tot hallenkerk met noorder- en zuiderzijbeuk). Het is de enige kerk met vier originele middeleeuwse luidklokken.
De Drogenapstoren is gebouwd in 1444-1446 als stadspoort (Saltpoort = zoutpoort) en werd in 1465 weer dichtgemetseld; sindsdien staat hij bekend als toren in plaats van als poort. Stadsmuzikant Tonis Drogenap woonde er rond 1555 en gaf de toren zijn huidige naam. Van 1888 tot 1927 was de Drogenapstoren in gebruik als watertoren.
De Wijnhuistoren is de toren van het Wijnhuis (waag, herberg, stadswacht en wijnhuis), gefaseerd gebouwd tussen 1618 en 1642 door stadsbouwmeester Emond Hellenraet onder invloed van Hendrick de Keyser. In 1644 maakten de gebroeders Pieter en François Hemony, wier atelier toen in Zutphen was gevestigd, voor deze toren het eerste zuiver gestemde carillon ter wereld.
De Bourgonjetoren is een geschutstoren uit 1457 met muren van bijna vier meter dik, gebouwd tijdens de Gelders-Bourgondische oorlog. Dominee Johannes Florentius Martinet schreef omstreeks 1770 in het uit 1741 daterende theekoepeltje op de toren zijn wereldberoemde Catechismus der Natuur.
De Berkelpoort is onderdeel van de stadsmuur, aan de oostelijke kant van de middeleeuwse stad. Poort over de kleine rivier de Berkel. De waterpoort verbindt de oude stad en de Nieuwstad en is gebouwd rond 1320. Het werd in de Middeleeuwen 'Bovenberg' genoemd. De westelijke tegenhanger werd in 1772 gesloopt.
Aan de Groenmarkt, Houtmarkt en de Zaadmarkt staan diverse statige panden. Hier woonden in de 18de en 19de eeuw diverse welgestelde burgers en kooplieden.
Op Koninginnedag worden er in de binnenstad veel activiteiten georganiseerd. De Stichting Koninginnedag Zutphen is hiervan de organiserende instelling.
In mei vindt ieder jaar de Meimarkt plaats.
Iedere zomer worden op vier opeenvolgende woensdagen de Zomerfeesten gehouden, met muziekpodia (rock, dance etc.) door het gehele centrum. Op de derde dag van de Zomerfeesten is er traditioneel een amateurwielerwedstrijd op een parcours door het centrum.
In augustus vindt de jaarlijkse kunstmarkt plaats.
Begin september komen dweilorkesten naar de Zutphense Dweildag, ze spelen op diverse locaties in het centrum.
Op de derde zondag van september vindt het chocoladefestival plaats. Tijdens dit festival is dan in de binnenstad van alles te zien op het gebied van chocolade. Zo zijn er demonstraties van bonbonmaken, koken met chocolade, schilderen en beeldhouwen met chocolade. Er wordt zelfs chocolade-bier gebrouwen en bij de horeca zijn verschillende gerechten te verkrijgen die bereid zijn met chocolade. Dit alles wordt omlijst met muziek en optredens van verschillende artiesten.
Ook is er jaarlijks in oktober de nationale bokbierdag. De markt van Zutphen is dan één groot café met allerlei soorten bokbier. Tegenwoordig heeft ook de Hanze-stadsbrouwerij van Zutphen zijn eigen bokbier.
Zutphen heeft een aantal musea, waaronder:
Station Zutphen, waar twaalf treinen per uur vertrekken, is een belangrijk spoorwegknooppunt. Er zijn twee treinen per uur naar Winterswijk, Hengelo-Oldenzaal, Deventer-Zwolle, Apeldoorn, en vier treinen per uur naar Arnhem-Nijmegen.
Zutphen ligt circa tien kilometer ten zuiden van de A1, onder Deventer, en is een knooppunt van provinciale wegen: de N348 (Arnhem-Zutphen-Deventer-Ommen), N345 (Apeldoorn), N346 (Hengelo), N314 (Doetinchem), N319 (Winterswijk) en N826 (Laren).
Binnen de stad zijn een aantal stadsbuslijnen, waarvan de exploitatie in handen ligt van Syntus. Naast stadsbuslijnen 80, 83 en 89 verzorgen ook lokale bussen zoals lijn 81 (Zutphen - Eefde - Gorssel - Deventer) en lijn 54 (Zutphen - Eefde - Almen - Laren) openbaar vervoer voor met name de noordelijke delen van Zutphen.
In 2009 zal in Zutphen een etappe van de Ronde van Spanje (Vuelta) finishen. En een dag later start er een etappe in Zutphen.
Op 22 november 1986 waren Sinterklaas, de Pieten en de Pakjesboot 12 in Zutphen voor de landelijke intocht. Het was de eerste Sinterklaasintocht met Bram van der Vlugt als de Sint. In 1998 bezocht koningin Beatrix de stad tijdens Koninginnedag.
Enkele jaren geleden heeft de gemeente Zutphen de indeling van de wijken volledig gewijzigd door wijken samen te voegen en andere namen te geven. Zo is de wijk 'Noordveen' ontstaan waaronder de gehele noordelijke stad met o.a. het Deventerwegkwartier en Voorsteralleekwartier zou vallen. De grote meerderheid van de Zutphenaren heeft echter nog nooit van het begrip 'Noordveen' gehoord. Tussen het centrum en de Hoven ligt de rivier de IJssel; toch zijn deze wijken tot een 'wijk' gecombineerd. Warnsveld, een apart dorp, wordt door de gemeente nu als 'wijk' gerekend.
Het dorp Warnsveld heeft een aparte status met een eigen dorpsraad (dorpsraad Warnsveld).
Shrewsbury (Verenigd Koninkrijk), sinds 1977
Satu Mare (Roemenië), sinds 1972
Tartu (Estland), sinds 1990
Horstmar (Duitsland), sinds 1991 (overgenomen van de voormalige gemeente Warnsveld)
Villa Sandino (Nicaragua), sinds 1986 (vriendschapsverdrag)| Aangrenzende gemeenten | ||
|---|---|---|
| Voorst | Lochem | |
 |
||
| Brummen | Bronckhorst | |
| Bronnen, noten en/of referenties: |
 Gemeentehuis (oude vestiging) |
 Rechtbank Zutphen: entreegebouw |
 Rechtbank Zutphen: achterzijde |
 Satellietfoto Zutphen en omgeving |
 Zutphen en de Sint Walburgskerk |
 Berkelpoort |
 Bourgonje toren |
 IJsselkade in de avond |
 Sint Walburgskerk |
| Gemeente Zutphen |  |
|---|---|
|
Stad: Zutphen |
|
| Provincie Gelderland |
|
|---|---|
|
Aalten · Apeldoorn · Arnhem · Barneveld · Berkelland · Beuningen · Bronckhorst · Brummen · Buren · Culemborg · Doesburg · Doetinchem · Druten · Duiven · Ede · Elburg · Epe · Ermelo · Geldermalsen · Groesbeek · Harderwijk · Hattem · Heerde · Heumen · Lingewaal · Lingewaard · Lochem · Maasdriel · Millingen aan de Rijn · Montferland · Neder-Betuwe · Neerijnen · Nijkerk · Nijmegen · Nunspeet · Oldebroek · Oost Gelre · Oude IJsselstreek · Overbetuwe · Putten · Renkum · Rheden · Rijnwaarden · Rozendaal · Scherpenzeel · Tiel · Ubbergen · Voorst · Wageningen · West Maas en Waal · Westervoort · Wijchen · Winterswijk · Zaltbommel · Zevenaar · Zutphen |
.png)
