Łódź

Z Wikipedii

Łódź-nawigacja:  Portal  |  Projekt  |  Kategoria

Współrzędne: 51°47' N 19°28' E51.7833333 19.4666667 (Łódź)

Łódź
Herb Łodzi Flaga Łodzi
Dewiza: Ex navicula navis
Województwo	łódzkie
Powiat	miasto na prawach powiatu
Gmina  - rodzaj	Łódź miejska
Prawa miejskie	1423
Prezydent miasta	Jerzy Kropiwnicki (e-mail)
Powierzchnia	293,25 km²
Położenie	51° 47' N 19° 28' E
Wysokość	161,8-278,5 m n.p.m.
Ludność (2007)  • liczba ludności  • gęstość  • aglomeracja	753 192 [1] 2568 [1] os./km² 1 428 600 (2004)
Strefa numeracyjna (do 2005)	(+48) 42
Kod pocztowy	90-001 do 94-413
Tablice rejestracyjne	EL
Położenie na mapie Polski Łódź
Urząd miejski3 ul. Piotrkowska 104 90-926 Łódź tel. (+48 42) 638-40-00; faks (+48 42) 638-40-04 (e-mail)
Wiadomości w Wikinews
Strona internetowa miasta

Łódź – miasto wojewódzkie w środkowej Polsce, położone na Wzniesieniach Łódzkich, na dziale wodnym I rzędu Wisły i Odry. Przejściowa siedziba władz państwowych w 1945. Siedziba władz województwa łódzkiego. W latach 1940-1945 miasto nosiło nazwę Litzmannstadt.

Ważny ośrodek akademicki (6 uczelni państwowych oraz 19 prywatnych), a także kulturalny. Sześć kilometrów od centrum Łodzi znajduje się Międzynarodowy Port Lotniczy Łódź im. Władysława Reymonta.

Pochodzenie nazwy miasta (a przedtem wsi) nie jest wyjaśnione. Poprzednie hipotezy, że miała się ona wywodzić od nazwiska rodowego Łodzic, od "łozy" (wierzby), od nazwy rzeki "Łódka", od "łódki" (środka komunikacji) czy wreszcie od imienia Włodzisław w świetle nowych badań okazały się nieprawdziwe.

Według ostatniego corocznego zestawienia GUS-u m.in. wszystkich miast Polski^[1], Łódź jest trzecim miastem w kraju pod względem liczby ludności (753 192 osób) i czwartym pod względem powierzchni (293,25 km²)^[2].

Miasto stara się o przyznanie mu tytułu Europejskiej Stolicy Kultury 2016.

Spis treści 1 Geografia 2 Demografia 2.1 Rozwój demograficzny 3 Historia 3.1 Łódź rolnicza 3.2 Łódź przemysłowa 3.3 Łódź wielkoprzemysłowa 3.4 Status Łodzi 4 Podział administracyjny 5 Polityka 5.1 Siedziba 6 Turystyka 6.1 Zabytki 6.1.1 Założenia urbanistyczne 6.1.2 Architektura sakralna 6.1.3 Architektura rezydencjonalna 6.1.4 Architektura przemysłowa 6.1.5 Budynki użyteczności publicznej 6.1.6 Cmentarze 6.1.7 Parki 6.1.8 Pomniki 6.2 Inne atrakcje 6.3 Informacja turystyczna 6.4 Organizacje społeczne 7 Komunikacja 8 Gospodarka 9 Kultura 9.1 Festiwale i przeglądy 9.2 Kina 9.3 Teatry 9.4 Chóry 9.5 Muzea 10 Sport 11 Edukacja i Nauka 11.1 Wyższe uczelnie w Łodzi 11.1.1 Uczelnie publiczne 11.1.2 Uczelnie niepaństwowe 12 Religia 13 Łodzianie 13.1 Honorowi Obywatele Łodzi 13.2 Laureaci plebiscytu "Łodzianin Roku" 13.3 Sprawiedliwi wśród Narodów Świata 13.4 Zobacz też 14 Miasta partnerskie 15 Ciekawostki 16 Przypisy 17 Bibliografia 18 Zobacz też 19 Linki zewnętrzne 19.1 Instytucje, strony oficjalne 19.2 Historia i zabytki 19.3 Inne

[edytuj] Geografia

Położenie geograficzne Łodzi

Najdalej wysunięte granice miasta
na północ	51°51'40"
na południe	51°41'11"
na zachód	19°20'41"
na wschód	19°38'30"
Rozciągłość miasta
równoleżnikowa (na równoleżniku 51°)	17'49"
południkowa (na południku 19°)	10'29"

Struktura użytkowania gruntów (2005)^[3]

Rodzaj	%
Grunty zabudowane i zurbanizowane	45,9%
Użytki rolne	43,1%
Grunty leśne oraz zadrzewione i zakrzewione	8,2%
Grunty pod wodami	0,5%
Pozostałe grunty i nieużytki	2,3%
Σ	100

Łódź leży na wysokości od 161,8 m n.p.m. (dolina Neru poniżej Grupowej Oczyszczalni Ścieków) do 278,5 m n.p.m. (w rejonie ulic Nad Niemnem i Marmurowej przy północnej granicy miasta). Teren zamknięty granicami administracyjnymi miasta opada w kierunku z północnego wschodu na południowy zachód, zgodnie z nachyleniem zachodniego stoku Garbu Łódzkiego.

Przez Łódź przepływa 18 większych lub mniejszych rzek i strumieni: Ner, Łódka (dawniej nazywała się Ostroga) i jej dopływ Bałutka, Dobrzynka, Gadka, Jasień i jej dopływ Karolewka, Olechówka i jej dopływ Augustówka, Jasieniec – dopływy Neru, źródłowy odcinek Bzury i jej pierwszy prawobrzeżny dopływ Łagiewniczanka, Sokołówka i jej dopływy Brzoza, Aniołówka i Wrząca, Zimna Woda (dopływ Aniołówki) – dopływy Bzury, oraz (po włączeniu Nowosolnej) Miazga (dopływ Wolbórki). Są to niewielkie cieki i w centrum miasta w większości płyną ukryte w podziemnych kanałach (zobacz też: rzeki w Łodzi).

Łódź graniczy z miastami: Aleksandrów Łódzki, Konstantynów Łódzki, Zgierz, Pabianice, oraz z gminami: Aleksandrów Łódzki, Andrespol, Brójce, Nowosolna, Pabianice, Rzgów, Stryków, Zgierz. Aglomeracja łódzka liczy około 1 100 000 mieszkańców.

Krzyżują się tu linie kolejowe z Warszawy i Koluszek, Torunia i Kutna, Poznania i Ostrowa Wielkopolskiego, oraz drogi krajowe z Gdańska i Torunia, z Konina, Wrocławia, Piotrkowa Trybunalskiego i Częstochowy oraz z Warszawy. W najbliższym czasie krzyżować się też będą (ok. 10 km od miasta) dwie transeuropejskie autostrady – A1 i A2.

W 2003 r. zlokalizowano geograficzny środek Łodzi.

[edytuj] Demografia

[edytuj] Rozwój demograficzny

Wskaźniki demograficzne Łodzi
Rozwój demograficzny	Liczba ludności	Przyrost naturalny	Ruch naturalny	Prognoza ludności

Wraz z rozwojem przemysłu w mieście, rozwijała się także liczba mieszkańców Łodzi. Z małej osady jeszcze na początku XIX wieku, Łódź stała się w 1850 roku drugim po Warszawie miastem, pod względem liczby mieszkańców w Królestwie Polskim. W przeciągu stulecia liczba ludności zwiększyła się w Łodzi 600-krotnie, z niecałego tysiąca w 1815 do 600 tys. w 1915 roku (po dołączeniu stutysięcznych Bałut). Tak szybki wzrost demograficzny w XIX wieku, jest nieporównywalny w skali całej Europy.

Według ostatniego corocznego zestawienia GUS-u m.in. wszystkich miast Polski^[1], Łódź jest trzecim miastem w kraju pod względem liczby ludności (753 192 osób) i czwartym pod względem powierzchni (293,25 km²)^[1].

Liczba ludności Łodzi w ostatnim czasie wykazuje tendencję spadkową (w II kwartale 2007 mieszkały tu 758 343 osoby^[4]), jak ogólnie miasta Polski nieprzerwanie od 2002, jednak Łódź traci więcej ludzi od innych miast: w 2006 w Łodzi odnotowano spadek liczby ludności o 7 377 osób (57 862 osoby we wszystkich miastach; 11 347 osób w województwie łódzkim)^[2]. Dane nie wykazują jeszcze większego rzeczywistego wyludnienia na skutek wyjazdów zarobkowych poza granice kraju; jak gdzie indziej w Polsce, osoby faktycznie nie mieszkające w Łodzi nadal figurują w spisie.

[edytuj] Historia

[edytuj] Łódź rolnicza

Pierwsza wzmianka w dokumencie z 1332 r. (wieś Łodzia); prawa miejskie nadane w Przedborzu nad Pilicą w 1423 r., a wraz z nimi pozwolenie na organizowanie targów. Do końca XVII w.

Łódź rozwijała się jako małe miasteczko rolnicze, będące własnością biskupstwa włocławskiego. Stała się ona wtedy lokalnym ośrodkiem handlowym oraz rzemieślniczym. Mieściło się tu osiem młynów oraz warsztaty kołodziejów, bednarzy, szewców, cieśli i rzeźników. W szczytowym okresie rozwoju "Łodzi rolniczej" na początku XVI w., miasteczko liczy ok. 700 mieszkańców.

Okres najazdów szwedzkich w połowie XVII w. doprowadził do upadku i częściowego wyludnienia. W 1739 r. w Łodzi mieszkało raptem 97 rodzin. W 1777 r. Łódź liczyła 265 mieszkańców, a w mieście stało 66 domów.

Po II rozbiorze Polski w 1793 r. Łódź trafia do zaboru pruskiego. W tym czasie liczy jedynie 250 mieszkańców, a obszar zabudowany obejmuje obecne Stare Miasto. W 1798 r., wskutek sekularyzacji dóbr kościelnych, stała się miastem rządowym. Od 1807 r. należała do Księstwa Warszawskiego, od 1815 do Królestwa Polskiego.

[edytuj] Łódź przemysłowa

W 1820 r. decyzją władz rządowych nastąpił włączenie Łodzi do grona osad przemysłowych i przeznaczenie jej roli ośrodka tkackiego i sukienniczego. Przemawawiały za tym warunki naturalne i prawne:

• państwowa własność ziemi – możliwość wydzielania działek osadnikom,
• duże zalesienie – drewno jako materiał budowlany i opałowy,
• liczne drobne rzeczki o dużym spadku (m.in. Ostroga/Łódka, Jasień, Olechówka) – energia do napędu maszyn.

Decyzja ta była początkiem okresu rozwoju "Łodzi przemysłowej". Do Łodzi przybyli przedsiębiorcy i robotnicy m.in. z Wielkopolski i Śląska, ale głównie z Brandenburgii, Saksonii, Czech i Moraw.

Aby sprostać potrzebom producentów tkanin i dzianin oraz rzeszy zatrudnionych u nich pracowników, władze miejskie – w latach 1821-1823 – rozplanowały i wytyczyły osadę sukienniczą Nowe Miasto. Ulokowano ją na południe od istniejącego Starego Miasta, a najważniejszym jej elementem był centralnie położony, ośmioboczny rynek, z czterema wylotowymi ulicami na jego osiach (dzisiejszy Plac Wolności).

W latach 1824-1827 wytyczono kolejną osadę – Łódka, położoną na południe od Nowego Miasta, wzdłuż osi, którą stanowiła ulica Piotrkowska. Nastąpił gwałtowny rozwój Łodzi i przeobrażenie jej w ciągu kilkudziesięciu lat z małej mieściny (liczącej w 1830 r. 4 tys., a w 1865 r. 40 tys.) w przemysłową metropolię z 300 tys. mieszkańców w 1900 r. i 500 tys. w ;1914 r.

[edytuj] Łódź wielkoprzemysłowa

Na początku okresu "Łodzi wielkoprzemysłowej" powstały wielkie manufaktury, m.in. kompleks fabryczny Ludwika Geyera, rozwijający się od 1828 r. – z pierwszą na terenach Królestwa Polskiego maszyną parową (1839 – znany dziś jako Biała Fabryka. W latach 30. XIX w. było to to największe przedsiębiorstwo przemysłowe w Królestwie Polskim. Łódź eksportowała swoje wyroby głównie do Rosji i Chin.

Okres po upadku powstania listopadowego (1831) przyniósł bariery celne i pewną stagnację. Kolejny okres koniunktury napędził w drugiej połowie XIX w. rozwój rynku wewnętrznego, otwarcie w 1865 r. linii kolejowej Fabryczno-Łódzkiej do Koluszek na trasie kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, napływ taniej siły roboczej (po uwłaszczeniu chłopstwa) i ponowne otwarcie eksportu po zniesieniu przez Rosję granicy celnej w 1851 r., oraz wprowadzenie w 1877 r. tzw. złotych ceł na granicy Cesarstwa Rosyjskiego.

W tym czasie rosły fortuny przemysłowe Scheiblerów, Grohmanów, Poznańskich. Powstały pierwsze miejscowe banki (w 1872 r. z inicjatywy Karola Scheiblera – Bank Handlowy w Łodzi oraz Towarzystwo Kredytowe Miejskie w Łodzi), udzielające głównie kredytów handlowych. Rósł też udział lokalnego kapitału w bankach warszawskich. Łódź stała się miejscem wielkich szans, głównie dla Żydów, Niemców, Polaków i Rosjan – przysłowiową Ziemią Obiecaną (jest to publicystyczne określenie Łodzi, będące tytułem powieści W. Reymonta). Ich ślady są ciągle czytelne w dzisiejszym mieście w postaci zespołów pofabrycznych, zabytków architektonicznych, świątyń czy cmentarzy. W l. 1902-1903 wybudowano prywatną Koleją Warszawsko-Kaliską, łączącą Łódź z Warszawą przez Łowicz na wschodzie oraz z Sieradzem i Kaliszem na zachodzie. Przedłużenie linii do ważnego węzła kolejowego w Ostrowie w 1906 r. dało Łodzi bezpośrednie połączenie z niemiecką siecią kolejową.

Mimo swoich rozmiarów i pojedynczych inwestycji Łódź pozostawała w ogromnej mierze ignorowana przez centralne władze rosyjskie i rażąco niedoinwestowana pod względem infrastruktury transportowej, technicznej i społecznej. Kilkusettysięczne miasto posiadało jedynie godność siedziby powiatu, podlegając gubernatorowi rezydującemu w kilkunastokrotnie mniejszym Piotrkowie. Nie istniały połączenia kolejowe w kierunku północno-zachodnim (Konin, Poznań), północnym (Kutno, Toruń) oraz południowym (Piotrków, Częstochowa, Zagłębie Dąbrowskie). Brak było sieci kanalizacyjnej i wodociągowej, szkolnictwo stało na niskim poziomie.

5 grudnia 1914 r., po klęsce poniesionej przez wojska rosyjskie w bitwie pod Łodzią, administracja rosyjska rozpoczęła ewakuację z miasta. 6 grudnia do Łodzi wkroczyły wojska niemieckie, rozpoczynając niespełna czteroletni okres okupacji miasta.

W listopadzie 1918 r. Łódź weszła w skład tworzącego się państwa polskiego. Stanowiąc drugi co do wielkości ośrodek miejski w Polsce, Łódź po raz pierwszy w historii uzyskała rangę ośrodka administracji regionalnej, stając się siedzibą władz wojewódzkich. W 1924 r. wybudowano brakujące połączenie kolejowe w kierunku północnym, łącząc Łódź (przez Zgierz) z Łęczycą i Kutnem, a w konsekwencji z Toruniem i Gdańskiem. Jednak ze względu na silną pozycję mniejszości narodowych w mieście (w 1931 r. wśród 357 tys. mieszkańców Łodzi było 59% Polaków, 31,7% Żydów oraz 8,9% Niemców) i jego przemysłowy charakter Łódź pozbawiona była poważniejszego wsparcia inwestycyjnego ze strony państwa polskiego, co zrzuciło cały ciężar rozwoju infrastruktury na barki lokalnego samorządu. Magistrat jako pierwszy wprowadził w 1919 r. powszechny obowiązek szkolny, sfinansował budowę sieci szpitali i nowoczesnych szkół podstawowych, a w r. 1930 wydatnie wsparł utworzenie w Łodzi jednego z pierwszych w Europie muzeów sztuki współczesnej. Do 1939 r. nie ulokowano jednak w Łodzi uniwersytetu ani żadnej innej państwowej instytucji kulturalnej o większym znaczeniu. Jedną z głównych inwestycji transportowych kraju - magistralę węglową - wytyczono w l. 1928-1933 35 km na zachód od Łodzi, zaprzepaszczając szanse na dogodne połączenie miasta z południem kraju.

Łódź została zajęta przez wojska niemieckie 8 września 1939 r. Dekretem Führera z 4 listopada miasto włączono do Rzeszy pod ahistoryczną nazwą Litzmannstadt, nadaną na cześć Karla Litzmanna, zwycięzcy bitwy pod Łodzią w 1914 r. Wkrótce stworzono również całkowicie nowe, niemieckie nazewnictwo ulic i dzielnic. Nazistowska administracja odizolowała całą żydowską ludność w miasta (ok. 200 tys. osób) w getcie utworzonym w 1940 r. na Bałutach. Łódzcy Żydzi, stłoczeni przez Niemców w niezwykle trudnych warunkach bytowych i dziesiątkowani przez choroby i głód, zostali w l. 1942-1944 niemal w całości wymordowani, przede wszystkim w obozie zagłady w Chełmnie nad Nerem. Końca władzy hitlerowskiej doczekało w łódzkim getcie jedynie 877 osób.

[edytuj] Status Łodzi

Przynależność polityczno-administracyjna miasta Łodzi

Okres		Państwo	Zwierzchność	Jednostka administracyjna	Status miasta
XIV w.-1414		Królestwo Polskie		ziemia łęczycka	Wieś Łodzia
1414-1423		Królestwo Polskie		ziemia łęczycka	Wieś Łodzia/Miasto Ostroga¹
1423-1569		Królestwo Polskie		ziemia łęczycka	Miasto Łódź
1569-1793		Rzeczpospolita Obojga Narodów		województwo łęczyckie, powiat brzeziński	Miasto Łódź
1793-1795		Królestwo Prus		departament łęczycki/piotrkowski², powiat zgierski	Miasto Łódź
1795-1807		Królestwo Prus		departament warszawski, powiat zgierski	Miasto Łódź
1807-1815		Księstwo Warszawskie	Cesarstwo Francuskie	departament warszawski, powiat zgierski	Miasto Łódź
1815-1816		Królestwo Polskie	Imperium Rosyjskie	departament warszawski, powiat zgierski	Miasto Łódź
1816-1837		Królestwo Polskie	Imperium Rosyjskie	województwo mazowieckie, powiat zgierski	Miasto Łódź
1837-1844		Królestwo Polskie	Imperium Rosyjskie	gubernia mazowiecka, powiat zgierski	Miasto Łódź
1845-1867		Królestwo Polskie	Imperium Rosyjskie	gubernia warszawska, powiat łęczycki	Miasto Łódź
1867-1916		Królestwo Polskie	Imperium Rosyjskie	gubernia piotrkowska, powiat łódzki	Miasto Łódź
1916-1918		Królestwo Polskie	Rzesza Niemiecka, Austro-Węgry	gubernia piotrkowska, powiat łódzki	Miasto Łódź
1918-1939		Rzeczpospolita Polska		województwo łódzkie	Łódź (powiat grodzki)
1939-1940		Rzesza Niemiecka		okręg poznański/Kraj Warty³, rejencja kaliska	Łódź (miasto wydzielone)
1940-1945		Rzesza Niemiecka		okręg Kraj Warty, rejencja Litzmannstadt	Litzmannstadt (miasto wydzielone)
1945-1952		Rzeczpospolita Polska		województwo łódzkie	Łódź (miasto wydzielone)
1952-1975		Polska Rzeczpospolita Ludowa		województwo łódzkie	Łódź (miasto wydzielone)
1975-1989		Polska Rzeczpospolita Ludowa		województwo łódzkie	Łódź (gmina miejska)
1989-1998		Rzeczpospolita Polska		województwo łódzkie	Łódź (gmina miejska)
od 1999		Rzeczpospolita Polska		województwo łódzkie	Łódź (powiat grodzki)

¹ prawa miejskie nadane w 1414 r. przez kapitułę włocławską, miały moc jedynie w zakresie spraw gospodarczych i prawno-społecznych, pod względem prawno-ustrojowym Łodzia/Ostroga była nadal wsią

² 25 maja 1793 r. departament łęczycki przemianowano na departament piotrkowski

³ w styczniu 1940 r. okręg poznański przemianowano na okręg Kraj Warty

[edytuj] Podział administracyjny

Łódź pod względem administracyjnym jest jednolitą gminą miejską na prawach powiatu. W Łodzi nie ma dzielnic - dla celów administracyjnej obsługi ludności istnieje podział na 5 rejonów działania Delegatur Urzędu Miasta Łodzi, który w zasadzie pokrywa się z istniejącym w latach 1960 - 1992 podziałem na 5 dzielnic administracyjnych – ich powierzchnie przedstawia tabela (stan na 31 grudnia 2003).

Rejon d.D.UMŁ¹	Powierzchnia
	km²	%
Bałuty	78,9	26,8
Górna	71,9	24,4
Polesie	46,0	15,6
Śródmieście	6,8	2,3
Widzew	90,8	30,9
Razem	294,4	100,0

¹ Rejon działania Delegatur Urzędu Miasta Łodzi
Obecnie na obszarze Łodzi istnieje 37 osiedli administracyjnych stanowiących jednostki pomocnicze gminy, nieposiadające osobowości prawnej.

[edytuj] Polityka

Jednostką organizacyjną miasta Łodzi jest Urząd Miasta Łodzi. Przedmiotem działalności Urzędu jest świadczenie pomocy prezydentowi miasta w zakresie realizacji uchwał Rady Miejskiej w Łodzi i zadań miasta Łodzi określonych przepisami prawa.

Strukturę organizacyjną i zasady funkcjonowania Urzędu określa regulamin nadany przez prezydenta miasta w drodze zarządzenia.

Kierownikiem Urzędu jest prezydent Miasta Łodzi. W skład Urzędu wchodzą wydziały i równorzędne komórki organizacyjne, samodzielne komórki organizacyjne oraz delegatury.

[edytuj] Siedziba

Siedzibą Urzędu Miasta Łodzi jest były pałac Juliusza Heinzela wybudowany w 1882 według projektu Hilarego Majewskiego. W 1952 roku budynek przy ul. Piotrkowskiej 104 został wywłaszczony przez komunistyczne władze, a nieruchomość przekazana do dyspozycji Skarbu Państwa, który w 1990 roku oddał budynek gminie Łódź.

[edytuj] Turystyka

Pałac Izraela Poznańskiego przy ul. Ogrodowej

Rynek Starego Miasta

Biała Fabryka Geyera przy ul. Piotrkowskiej

Pałac Juliusza Heinzla – obecnie Urząd Miasta Łódź

Pałac Roberta Schweikerta, ob. Instytut Europejski w Łodzi

Cerkiew św. Aleksandra Newskiego przy ul. Kilińskiego

Remiza strażacka na Księżym Młynie

"Ławeczka Tuwima", 1999

Manufaktura

Rekordowe graffiti przy Piotrkowskiej

[edytuj] Zabytki

[edytuj] Założenia urbanistyczne

• Nowe Miasto z l. 20. XIX w. z centralnie położonym Placem Wolności w kształcie ośmiokąta foremnego i otaczającymi go z 4 stron ulicami - Północną, Zachodnią, Południową (dziś ul. Rewolucji 1905 r. i ul. A. Próchnika) oraz Wschodnią
• Ulica Piotrkowska – jeden z najdłuższych deptaków Europy, a wzdłuż niego eklektyczne i modernistyczne kamienice z XIX i XX w.
• Pasaż Meyera – prywatna ulica z eklektycznymi rezydencjami z 1886 r. (obecnie ul. St. Moniuszki)
• Osiedle im. Józefa Montwiłła-Mireckiego z l. 1928-1931 - jedno z pierwszych osiedli socjalnych w Polsce wzniesionych wg zasad architektury i urbanistyki modernistycznej

[edytuj] Architektura sakralna

• Kościół rzymskokatolicki św. Doroty w Mileszkach, wzniesiony po 1543 r., przebudowany w 1766 r., drewniany - ul. Pomorska 445
• Zespół kaplic drewnianych - ul. Wycieczkowa 75:
  • Kaplica św. Antoniego, 1676 r.
  • Kaplica św. Rocha, początek XVIII w.
• Zespół klasztorny oo. franciszkanów - ul. Okólna 185:
  • Kościół św. Antoniego, 1723 r., barokowy
  • Klasztor oo. franciszkanów, 1746 r., barokowy
• Kościół rzymskokatolicki św. Józefa, 1768 r., drewniany - ul. Ogrodowa 22 (w 1888 r. przeniesiony ze Starego Miasta)
• Kościół rzymskokatolicki Podwyższenia Świętego Krzyża, 1880 r., neoromański - ul. Sienkiewicza 38
• Cerkiew Archikatedralna (prawosławna) św. Aleksandra Newskiego, 1884 r., neobizantyjska - ul. Kilińskiego 56
• Kościół rzymskokatolicki Najświętszego Imienia Jezus oo. jezuitów (do 1945 r. kościół luterański św. Jana), 1884 r., neoromański - ul. Sienkiewicza 60
• Kościół rzymskokatolicki Zesłania Ducha Świętego (do 1945 r. kościół luterański Świętej Trójcy), 1891 r., neorenesansowy - Pl. Wolności
• Kościół rzymskokatolicki Wniebowzięcia NMP, 1897 r., neogotycki - Pl. Kościelny
• Rzymskokatolicka Archikatedra św. Stanisława Kostki, 1901-1912 r. (wieża 1927 r.), neogotycka - ul. Piotrkowska 265
• Kościół ewangelicko-augsburski św. Mateusza, 1909-1928 r., neoromański - ul. Piotrkowska 283
• Kościół rzymskokatolicki św. Kazimierza, 1925-1936 r. (fasady 2001-2005 r.), neoklasycystyczny - ul. Niciarniana 7
• Kościół rzymskokatolicki Matki Boskiej Zwycięskiej, 1926-1938 r. (wieża 1950 r.), modernistyczno-neoklasycystyczny - ul. Łąkowa 42
• Kościół rzymskokatolicki św. Teresy, 1950-1963 r., modernistyczno-neoklasycystyczny - ul. Kopcińskiego 1/3

[edytuj] Architektura rezydencjonalna

• Pałace rodziny Poznańskich:
  • Pałac Izraela Poznańskiego, 1898 r., neobarokowy - ul. Ogrodowa 15 (obecnie Muzeum Historii Miasta Łodzi)
  • Pałac Maurycego Poznańskiego, 1896 r., neorenesansowy - ul. Więckowskiego 36 (obecnie Muzeum Sztuki w Łodzi)
  • Pałac Karola Poznańskiego, 1904 r., eklektyczny - ul. Gdańska 32 (obecnie Akademia Muzyczna w Łodzi)
• Pałac Maksymiliana Goldfedera, 1892 r., neorenesansowy - ul. Piotrkowska 77
• Pałac Juliusza Kindermanna, 1907 r., neorenesansowy - ul. Piotrkowska 135
• Pałac Gustawa Adolfa Kindermanna, 1910 r., neorenesansowy - ul. Piotrkowska 151
• Pałac Ewalda Kerna, 1896-1898 r., neorenesansowy - ul. Piotrkowska 179
• Pałac Juliusza Heinzla, 1882 r., neorenesansowy - ul. Piotrkowska 104 (obecnie siedziba Urządu Miasta Łodzi)
• Pałac Roberta Schweikerta, 1913 r., neobarokowo-modernistyczny - ul. Piotrkowska 262/264
• Pałac Scheiblerów, wzniesiony w stylu klasycystycznym 1844 r., przebudowany w stylu neorenesansowym w l. 1891, 1894 i 1897 - ul. Piotrkowska 266/268 (obecnie siedziba Instytutu Europejskiego)
• Pałac braci Steinertów, 1896 r., neorenesansowy - ul. Piotrkowska 272
• Pałac Scheiblera, 1865 r., neorenesansowy - pl. Zwycięstwa 1 (obecnie Muzeum Kinematografii w Łodzi)
• Rezydencja Edwarda Herbsta, 1876 r., neorenesansowa - ul. Przędzalniana 72 (obecnie filia Muzeum Sztuki w Łodzi)
• Pałac Roberta Biedermanna, 1878 r., neorenesansowy - ul. Kilińskiego 2
• Pałac biskupi, 1924 r., neoklasycystyczny - ul. ks. Skorupki 1
• Willa Arnolda Stillera, 1893 r., w stylu neorenesansu północnego - ul. Jaracza 45
• Pałac J. Hertza, 1898 r., przebudowany po 1945 r. - al. Kościuszki 4 (obecnie rektorat Uniwersytetu Medycznego)
• Pałac Rudolfa Kellera, 1890 r., neorenesansowy - ul. Gdańska 49/51
• Pałacyk Reinhardta Bennicha z 1904 r. przy ul. Gdańskiej 89
• Secesyjny pałacyk Elektrowni Łódzkiej przy ul. Gdańskiej 107
• Secesyjna willa Reinholda Richtera z 1904 r. przy ul. ks. Skorupki 6/8 (obecnie rektorat Politechniki Łódzkiej)
• Secesyjna willa Leopolda Kindermanna z 1903 r. przy ul. Wólczańskiej 31/33 (obecnie siedziba Miejskiej Galerii Sztuki Pod Jabłoniami)
• Neorenesansowa willa Henryka Grohmana z 1892 r. przy ul. Tymienieckiego 24/26 (obecnie Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi)
• Willa Jakuba Kestenberga, 1903 r., secesyjna - ul. Sterlinga 26
• Secesyjna willa Leona Kaufmana z 1911 r. przy ul. Żeromskiego 96 (obecnie Fortis Bank Polska S.A.)
• Dworek Ludwika Geyera z 1833 r. przy ul. Piotrkowskiej 286

• Kamienica Scheiblerów - Piotrkowska 11
• Kamienica Dawida Sendrowicza - Piotrkowska 12
• Dom bankowy Wilhelma Landaua - Piotrkowska 19
• Kamienica Dawida Szmulewicza - Piotrkowska 37
• Kamienica Oszera Kohna - Piotrkowska 43
• Kamienica Hermana Konstadta - Piotrkowska 53
• Dom Towarzystwa Akcyjnego Ludwika Geyera - Piotrkowska 74
• kamienica Pod Gutenbergiem Jana Petersilgego, 1896 r., eklektyczna - ul. Piotrkowska 86
• Kamienica Teodora Steigerta - Piotrkowska 90
• Biurowiec Siemensa - Piotrkowska 96
• Magazyn Konfekcyjny Emila Schmechela - Piotrkowska 98
• Kamienica Szai Goldbluma - Piotrkowska 99
• Esplanada - Piotrkowska 100a
• Kamienica Schychtów - ul. Piotrkowska 128
• Dom firmy "Krusche - Ender" - ul. Piotrkowska 143
• Kamienica Schmidtów - ul. Piotrkowska 225
• Kamienica Karla Königa - ul. Piotrkowska 252/254
• Kamienica "Solidarności" - Piotrkowska 260
• Kamienica Jana Starowicza "Pod Góralem" - ul. Piotrkowska 292

[edytuj] Architektura przemysłowa

• Klasycystyczny budynek dawnego Bielnika Kopischa z 1826 r. przy ul. Tymienieckiego 5 (obecnie wydział Urzędu Miasta Łodzi)
• Klasycystyczna tkalnia Ludwika Geyera z lat 1835-1837, tzw. Biała Fabryka przy ul. Piotrkowskiej 282/284 (obecnie Centralne Muzeum Włókiennictwa)
• Eklektyczny zespół fabryczny Izraela Poznańskiego z lat 1872-1897 przy ul. Ogrodowej (obecnie centrum handlowe Manufaktura)
• Eklektyczne zespoły fabryczne Karola Scheiblera z lat 1855-1914 na pl. Zwycięstwa 2, przy ul. ks. W. Tymienieckiego oraz Kilińskiego - tzw. Księży Młyn
• Zespół osiedli robotniczych Karola Scheiblera z lat 1873-1900 tzw. Księży Młyn przy ul. Księży Młyn, Przędzalnianej, Fabrycznej, ks. W. Tymienieckiego
• Eklektyczna tkalnia Ludwika Grohmana z 1896 r. przy ul. Targowej
• Fabryka Markusa Silbersteina - ul. Piotrkowska 248/250

[edytuj] Budynki użyteczności publicznej

• Ratusz miejski, 1827 r., klasycystyczny - Pl. Wolności 1 (obecnie Archiwum Państwowe)
• Zespół budynków straży pożarnej z 1878 r. przy ul. ks. W. Tymienieckiego 30
• Lecznica "Pod koniem" - pierwsza placówka tego typu w Polsce, założona w 1891 roku przez Hugo Warrikoffa oraz Alberta Kwaśniewskiego
• Bank Państwa w Łodzi, 1906-1908 r., eklektyczny - al. Kościuszki 14 (obecnie NBP)
• Szkoła Zgromadzenia Kupców, 1907-1910 r., secesyjny, jeden z pierwszych betonowych budynków w Królestwie Kongresowym - ul. Narutowicza 68 (obecnie budynek Uniwersytetu Łódzkiego)
• Bank Handlowy, 1910-1912 r., eklektyczny - al. Kościuszki 15 (obecnie PKO)

[edytuj] Cmentarze

• Zespół cmentarzy (katolicki, ewangelicki, prawosławny) z zabytkowymi grobowcami, założony w 1856 r. przy ulicy Ogrodowej 39/43 (tzw. Stary Cmentarz)
• Cmentarz żydowski na Bałutach przy ul. Brackiej 40, założony w 1892 r.; największa nekropolia żydowska w Europie (42 ha, ponad 200 tys. pochowanych), z największą na świecie żydowską budowlą cmentarną (grób Izraela Poznańskiego)
• Cmentarz św. Rocha na Radogoszczu
• Cmentarz Zarzew
• Cmentarz Doły
• Cmentarz w Łodzi-Łagiewnikach

[edytuj] Parki

• Park Źródliska - najstarszy łódzki park o powierzchni 17,2 ha, założony w 1840 roku
• Park im. Józefa Piłsudskiego (Park na Zdrowiu) - monumentalne założenie o powierzchni 172 ha, urządzone na regularnym planie w l. 20. i 30. XX w.
• Park im. księcia Józefa Poniatowskiego - założony w 1910 roku na terenach dawnych lasów miejskich, o powierzchni 41,6 ha. Łączy w sobie elementy naturalnego parku angielskiego i kształtowanego ręką ogrodnika parku francuskiego

[edytuj] Pomniki

• Grób Nieznanego Żołnierza nieopodal katedry
• Pomnik Czynu Rewolucyjnego w Parku na Zdrowiu

[edytuj] Inne atrakcje

• Łódzkie ZOO – przy ul. Konstantynowskiej, założone w 1938 r. na terenach będących pozostałością Puszczy Łódzkiej
• Łódzki Ogród Botaniczny – przy ul. Krzemienieckiej, gdzie na powierzchni 64 ha rosną gatunki flory rodzimej oraz liczne rośliny obcego pochodzenia, zebrane w 9 działach tematycznych: flora polska, ogród japoński, systematyka roślin zielonych, alpinarium, arboretum, rośliny ozdobne, rośliny lecznicze i przemysłowe, biologia roślin i dział zieleni parkowej
• Palmiarnia Łódzka – w najstarszym parku miejskim w Łodzi Źródliska przy ul. Piłsudskiego, spadkobierczyni kolekcji roślin – przede wszystkim palm – z oranżerii fabrykantów i carskich urzędników
• Las Łagiewnicki – będący największym miejskim kompleksem leśnym w Europie, z wydzielonym fragmentem jako rezerwat, z ośrodkiem rekreacyjno-wypoczynkowym Arturówek i szlakami dla turystów
• Parki w Łodzi – w Łodzi znajduje się ponad 30 parków, które pełnią wiele niezwykle ważnych funkcji ekologicznych i społecznych i są nieocenionym elementem struktury miasta
• Rudzka Góra – przy ul. Starorudzkiej, z trasami dla rowerów górskich, 800-metrowym torem saneczkowym i znajdującą się u jej podnóża stylową bacówką
• Uliczna Galeria Wielkich Łodzian – jedyna chyba tego typu w Europie, tak oryginalna w formie i lokalizacji, ze znaną w całej Polsce Ławeczką Tuwima przy ulicy Piotrkowskiej
• Największe graffiti na świecie – umieszczone na ścianie o powierzchni ponad 900 m² przy ul. Piotrkowskiej 152; rekord wpisany został do Księgi Rekordów Guinnessa
• Linia tramwajowa 0, obsługiwana zabytkowym składem 5N+5ND w każdą letnią niedzielę.
• Centrum Manufaktura, największy obiekt handlowo-usługowo-rozrywkowy w Polsce przy ulicy Karskiego 5.

[edytuj] Informacja turystyczna

Ta sekcja wymaga dopracowania zgodnie z zaleceniami edycyjnymi. Należy w niej poprawić: sekcja nie jest zgodna z zasadami wikipedii WP:CWNJ#WYKAZ oraz pkt 2. WP:NIEŁAD. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu w sekcji Dopracować Po wyeliminowaniu wskazanych powyżej niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu.

• Centrum Informacji Turystycznej, ul. Piotrkowska 87 (wcześniej przy al. Kościuszki 88)
• Izba Turystyki Ziemi Łódzkiej, ul. Kopcińskiego 31/33
• PTTK Oddział Łódzki, ul. Wigury 12a
• Biuro Promocji, Turystyki i Współpracy z Zagranicą, ul. Piotrkowska 104a
• Muzeum Historii Miasta Łodzi, ul. Ogrodowa 15

[edytuj] Organizacje społeczne

Ta sekcja wymaga dopracowania zgodnie z zaleceniami edycyjnymi. Należy w niej poprawić: sekcja nie jest zgodna z zasadami wikipedii WP:CWNJ#WYKAZ oraz pkt 2. WP:NIEŁAD. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu w sekcji Dopracować Po wyeliminowaniu wskazanych powyżej niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu.

• Towarzystwo Przyjaciół Łodzi, ul. Łagiewnicka 54/56
• Stowarzyszenie Przyjaciół Starego Miasta w Łodzi, ul. Stary Rynek 1
• Towarzystwo Opieki Nad Zabytkami Oddział w Łodzi, ul. Wigury 12a
• Fundacja Ulicy Piotrkowskiej
• Stowarzyszenie "Łódka" – ulica Księży Młyn 1

[edytuj] Komunikacja

Łódź stanowi ważny węzeł komunikacyjny. Przez miasto i w jego pobliżu przebiegają