| Drittes Deutsches Reich Trzecia Rzesza Niemiecka |
|||||
|
|||||
|
|||||
| Dewiza: (niem.) Ein Volk, ein Reich, ein Führer (Jeden Naród, jedna Rzesza, jeden Wódz) |
|||||
| Hymn: Das Lied der Deutschen (Pieśń Niemców) |
|||||
 |
|||||
| Język urzędowy | niemiecki | ||||
| Język używany | niemiecki, czeski, śląski, polski, francuski, kaszubski, ukraiński, słoweński | ||||
| Stolica | Berlin | ||||
| Ustrój polityczny | Narodowy socjalizm | ||||
| Typ państwa | Republika federalna Republika autokratyczna |
||||
| Ostatnia głowa państwa | Reichspräsident Karl Dönitz | ||||
| Ostatni szef rządu | kanclerz Lutz Schwerin von Krosigk | ||||
| Powierzchnia • całkowita |
b/d. na świecie rok 1939 - 633 786 km² |
||||
| Liczba ludności (1939) • całkowita • gęstość zaludnienia • narodowości |
b/d. na świecie rok 1939 - 69 314 000 109,4 osób/km² Niemcy, Żydzi, Czesi, Polacy, Francuzi, Ukraińcy, Słoweńcy |
||||
| Jednostka monetarna | marka niemiecka (Reichsmark) | ||||
| Proklamacja w Poczdamie | powołująca III Rzeszę Niemiecką na miejsce Republiki Weimarskiej 15 marca 1933 |
||||
| Rozwiązanie | III Rzeszy Niemieckiej 23 maja 1945 |
||||
| Religia dominująca | katolicyzm, protestantyzm, rodzimowierstwo | ||||
| Strefa czasowa | UTC +1 (zima) UTC+2 (lato) |
||||
| Kod ISO 3166 | DE | ||||
| Terytoria zależne | Państwa okupowane:
|
||||
III Rzesza (niem. Das Dritte Reich) - nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 - oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Wielka Rzesza Niemiecka (Großdeutsches Reich).
Spis treści |
Formalnie państwo niemieckie przyjęło nazwę III Rzeszy 15 marca 1933 (proklamacja w Poczdamie), niemniej nazwy tej używa się często do określenia Niemiec od objęcia przez Adolfa Hitlera funkcji kanclerza (30 stycznia 1933) do podpisania kapitulacji III Rzeszy (8 maja 1945). Po raz pierwszy nazwa ta pojawiła się w 1923 roku w książce Arthura Moellera van den Brucka pod takim samym tytułem. Wyrażała ona ideę obalenia republiki weimarskiej oraz wskrzeszenia zjednoczonej monarchii niemieckiej (I Rzeszą było Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, a II Rzeszą - Cesarstwo Niemieckie istniejące w latach 1870-1918). Termin III Rzesza, a także Tysiącletnia Rzesza był szeroko wykorzystywany przez propagandę narodowosocjalistyczną.
III Rzesza, której korzenie tkwią w niemieckim demokratycznym wyborze NSDAP, szybko stała się państwem totalitarnym, z dyktaturą narodowosocjalistycznej (władzy nazistowskiej). Władzę w państwie sprawował A. Hitler sprawujący funkcję zarówno wodza (niem. Führer), jak i kanclerza. Nieograniczoną władzę zapewniała mu ustawa o pełnomocnictwach rządu z 1933, wedle której Führer mógł wydawać ustawy sprzeczne z ustawą zasadniczą.
Wprowadzono zakaz prowadzenia działalności partiom i związkom zawodowym niezgadzającym się z ideologią NSDAP, a także likwidowano politycznych przeciwników Hitlera oraz ruch oporu (noc długich noży, działalność Geheime Staatspolizei, Kripo etc.).
Wraz z dojściem NSDAP do władzy rozpoczęto sukcesywne znoszenie podstawowych wolności obywatelskich, rozpoczęto nagonkę na wszelkich faktycznych bądź propagandowych przeciwników reżimu. Po rozpoczęciu II wojny światowej, a w szczególności wojny z Rosją sowiecką uruchomiono olbrzymi program eksterminacji Żydów. W tych celach założono całą sieć obozów koncentracyjnych i zagłady.
Polityka zagraniczna zakładała pierwotnie rozszerzenie terytorium Rzeszy na całą Europę ("Rzesza od Atlantyku, aż po Ural"), zaś później także podbój Rosji i Afryki Północnej. Uznaje się, że politykę ekspansji zapoczątkował Anschluss Austrii w 1938 r. Następnymi krokami było objęcie Protektoratu Czech i Moraw oraz podpisanie antypolskiej tajnej części paktu Ribbentrop-Mołotow.
Rzesza zawarła porozumienie z faszystowskimi Włochami i Japonią tworząc tzw. oś Berlin-Rzym-Tokio.
Polityka podbojów wymagała rozpoczęcia zbrojenia się. Państwo niemieckie właściwie od 1935 stało się państwem totalnym przygotowywanym tylko pod kątem wojny (niemal cały przemysł kontrolowany przez państwo i ukierunkowany na przemysł zbrojeniowy). Ustawy z 1935 o odbudowie sił zbrojnych, powołaniu Wehrmachtu były sprzeczne z traktatem wersalskim, podobnie jak późniejsza remilitaryzacja Nadrenii.
III Rzesza rozpoczęła II wojnę światową atakiem na Polskę.
Dokładny przebieg wojny i okupacji hitlerowskiej przedstawiono w artykule II wojna światowa.
Na terenach okupowanych żołnierze III Rzeszy (szczególnie SS, SD, Gestapo - uznanych później za organizacje przestępcze) na rozkaz najwyższych dowódców dokonywali zbrodni ludobójstwa, głównie na ludności żydowskiej, ale także Cyganach, Słowianach, członkach ruchu oporu i innych.
Po samobójczej śmierci Hitlera funkcję führera przejął na sześć dni Karl Dönitz. 7 maja 1945 Rzesza skapitulowała (dzień później na życzenie Stalina powtórzono gest podpisania aktu kapitulacji, zaznaczając że dotyczy ona całych Niemiec - zobacz: Kapitulacja III Rzeszy).
Postanowienia Traktatu wersalskiego spowodowały ograniczenie możliwości gospodarczych Niemiec. Niedobór artykułów rolnych i surowców był pokrywany nadwyżką eksportu. Jednak kryzys światowy w roku 1929 spowodował odpływ pożyczek i kredytów zagranicznych oraz załamanie handlu międzynarodowego.
Zmniejszone możliwości eksportu prowadziły do zwiększenia bezrobocia. W 1932 liczba zarejestrowanych bezrobotnych osiągnęła szczytową wartość przeszło 6 milionów. Zwolennicy gospodarki rynkowej nie znaleźli poparcia. Natomiast koncepcja samowystarczalności gospodarczej cieszyła się poparciem wpływowych ośrodków opiniotwórczych, zwłaszcza rozumiana jako autarkia na obszarze wykraczającym poza granice Niemiec. Wzorowano się na imperiach kolonialnych Wielkiej Brytanii i Francji. W ramach tej koncepcji rozpatrywano obszar obejmujący poza Niemcami kraje bałtyckie, Austrię, Europę wschodnią i Bałkany. W tej to Europie środkowo-wschodniej (Zwischeneuropa czyli państwa powstałe po I Wojnie między Rosją a Niemcami) przepływ produktów rolnych, surowców i wyrobów przemysłowych byłby wolny od cła, a produkcja sterowana przez państwo. Niemcom przypadłaby pozycja dominująca.
Taka koncepcja samowystarczalności gospodarczej[1] została podchwycona przez NSDAP, która to partia przed kryzysem światowym nie miała żadnego atrakcyjnego pomysłu w zakresie gospodarki. Jednocześnie do tej koncepcji wpasowano pomysł Hitlera o przestrzeni życiowej (Lebensraum). Autarkia stała się hasłem ekonomicznym NSDAP, która w wyborach 1930 roku uzyskała drugie miejsce. Wzrost znaczenia partii hitlerowskiej następował jednocześnie z dalszym pogarszaniem się położenia gospodarczego Niemiec.
Wkrótce po objęciu stanowiska kanclerza okazało się, że Hitler zamierza przezwyciężyć kryzys gospodarczy nie tylko przez rządowe programy tworzenia nowych miejsc pracy, a również przez wprowadzenie gospodarki zbrojeniowej[2] (Wehrwirtschaft). Było to kształtowanie gospodarki narodowej w czasie pokoju do celów wojennych stosownie do założeń wojskowych.
Realizacja ideologicznych zamierzeń NSDAP w zakresie nowych zdobyczy terytorialnych była uwarunkowana rozbudową sił zbrojnych. Wprowadzenie w życie ideologii przestrzeni życiowej oraz programu samowystarczalności gospodarczej doprowadziło do powstania systemu centralnego planowania, a mianowicie przede wszystkim:
Znacząca była intensyfikacja programu budowy dróg i mostów z roku 1929 oraz rozwój przemysłu motoryzacyjnego. Organizatorem i menedżerem budowy autostrad został Fritz Todt. Do pełnego zatrudnienia w Niemczech przyczynił się, zarówno program budowy autostrad (w odniesieniu do grupy robotników niewykwalifikowanych), jak i wzrost zatrudnienia w branżach zbrojeniowych, przede wszystkim w przemyśle stoczniowym i lotniczym. Również znaczący był wzrost liczebności sił zbrojnych ze 100 tysięcy do około 1 miliona w roku 1939. Od 1935 młodociani byli wcielani do Służby Pracy Reichsarbeitsdienst (RAD).
Ostatecznie do roku 1939 osiągnięto w wybranych zagadnieniach następujące wskaźniki:
Zwalczanie bezrobocia przebiegało jednocześnie z likwidacją niezależnych związków zawodowych. Dnia 2 maja 1933 zajęto budynki związkowe, majątek został skonfiskowany, a przywódcy związkowi uwięzieni. Formalne pośrednictwo między pracownikami a przedsiębiorcami przejął Niemiecki Front Pracy (der Deutsche Arbeitsfront (DAF) kierowany przez Roberta Ley. Również wczasy zostały upaństwowione za pośrednictwem instytucji pod nazwą Siła przez radość (Kraft durch Freude (KdF).
Po prawie czterech latach narodowosocjalistycznej gospodarki zbrojeniowej uległy wyczerpaniu rezerwy surowcowe i żywnościowe. Handel zagraniczny zamarł ze względu na trudności eksportowe. Ustał dopływ dewiz z eksportu. Bez dopływu surowców nie były możliwe dalsze zbrojenia w zakresie żądanym przez Hitlera. Wobec tego Hitler na zjeździe partyjnym w roku 1936 ogłosił wprowadzenie planu czteroletniego pod hasłem Poprawa standardu życiowego narodu niemieckiego oraz jako obrona przed bolszewickim zagrożeniem[8]. W związku z ukierunkowaniem wszelkich sił na zbrojenia wymagano od narodu czasowej rezygnacji z artykułów konsumpcyjnych. Wyrzeczenia wymagane przez Hitlera były ceną za skuteczne zwalczanie bezrobocia.
Prezes Banku Rzeszy i minister gospodarki Hjalmar Schacht był sceptycznie nastawiony do dalszego rozszerzania zbrojeń i uważał, że możliwości gospodarki Niemiec zostały wyczerpane i dalszy rozwój widział przez włączenie Niemiec do systemu handlu światowego i rezygnacji z koncepcji samowystarczalności gospodarczej.
Do realizacji planu 4-letniego powołano osobny urząd kierowany przez pełnomocnika, naczelnego dowódcę lotnictwa Hermanna Göringa, wyposażonego w daleko idące pełnomocnictwa. W ten sposób siły zbrojne uzyskały znaczący wpływ na gospodarkę Niemiec. Hitler postawił następujące zadania:
Dozbrojenie sił zbrojnych miało umożliwić lokalne działania wojskowe celem pozyskania zdobyczy terytorialnych.
Tajne zapiski Hitlera o kluczowych zagadnieniach planu 4-letniego[9] przewidywały zwiększenie wydobycia rud żelaza bez względu na zawartość żelaza oraz dla pozyskiwania surowców i materiałów zastępczych (Ersatzstoff) pomijanie zagadnienia rentowności, co wywołało poważny konflikt z przemysłem hutniczym i ministrem gospodarki Schachtem[10]. Hitler naturalnie nie uwzględniał tych zastrzeżeń [11], co w listopadzie 1937 doprowadziło do dymisji Schachta.
Hjalmar Schacht jako prezes banku centralnego (Reichbank) umożliwił wprowadzenie do obiegu tak zwanych weksli Mefo-Wechsel celem finansowania programów tworzenia nowych miejsc pracy oraz programu zbrojeniowego. Te weksle wystawiane przez firmę-atrapę Metallurgische Forschungsgesellschaft m.b.H. i gwarantowane przez państwo pokryły w latach 1934-1938 30% wydatków na zbrojenia.
Już następnego dnia po przyłączeniu Austrii do III Rzeszy (Anschluss Austrii 12 marca 1938) dokonano transferu 78,3 ton czystego złota oraz dewiz i walut z austriackiego banku narodowego Oesterreichische Nationalbank do niemieckiego Banku Rzeszy (Reichsbank) w Berlinie[12]. Ilość złota z Austrii przewyższała 3-krotnie niemieckie rezerwy tego kruszcu.
Płatności zbrojeniowe były realizowane w różnych systemach kredytowania. Akceptowano wysokie zadłużenie, zwłaszcza w kredytach krótkoterminowych. Liczono na zdobycze terytorialne wymuszone przez lokalne działania militarne[13]. Pomimo zaniechania pokrycia pieniądza rezerwą złota i nadmiernego zadłużenia nie wystąpiła oczekiwana przez teoretyków inflacja. Wskaźnik cen detalicznych wykazywał oficjalnie wzrost około 1% rocznie, co wynikało z kontroli rynku przez państwo, ceny i marże były regulowane. Politycznie wymuszona stabilność pieniądza nie miała uzasadnienia gospodarczego, toteż reichsmarka nie cieszyła się zaufaniem na międzynarodowym rynku walutowym. Z powodu braku dużych międzynarodowych inwestycji w gospodarce niemieckiej wystąpił chroniczny brak dewiz.
W czasie II wojny światowej złoto odgrywało ważną rolę przy realizacji transakcji finansowych[14]. Ten metal występuje w różnej postaci: jako sztabki, złote monety oraz jako biżuteria. Może być przetopiony i przetworzony, tak że ulegają zatarciu wszelkie ślady jego pochodzenia. Dlatego złoto było ulubionym środkiem płatniczym na całym świecie, a po wymianie na dewizy operacje finansowe były ułatwione. Szwajcaria była centrum związanych z tym operacji. Centralny bank III Rzeszy (Reichsbank) sprzedawał znaczne ilości złota szwajcarskiemu bankowi narodowemu Schweizerische Nationalbank (SNB) aż do końca wojny, pisał o tym Gian Trepp[15]. Wprawdzie SNB kupował jednocześnie złoto od aliantów, ale to zupełnie inna sprawa, ponieważ pochodzenie tego złota nie nasuwa wątpliwości.
Nie można pominąć, że Reichsbank dysponował również złotem nie pochodzącym z rabunku, były to mianowicie rezerwy sprzed roku 1933 oraz zasoby uzyskane przed wybuchem wojny w legalnych transakcjach.
Celem uzyskania dewiz III Rzesza pozyskiwała złoto różnymi metodami [16]:
| Przywódcy III Rzeszy | |
| O s o b a | F u n k c j a |
|---|---|
.JPG) Adolf Hitler |
Kanclerz 1933-1945 Führer 1934-1945 |
 Karl Dönitz |
Naczelny Dowódca Kriegsmarine 1943-1945 Prezydent 1945 |
 Hermann Wilhelm Göring |
Naczelny dowódca Luftwaffe 1935-1945 Reichsmarschall 1941-1945 |
Heinrich Himmler |
Reichsführer SS 1929-1945 Minister spraw wewnętrznych 1943-1945 |
 Joseph Goebbels |
Minister propagandy 1933-1945 Kanclerz 1945 |
 Joachim von Ribbentrop |
Minister spraw zagranicznych 1938-1945 |
 Wilhelm Frick |
Minister spraw wewnętrznych 1933-1943 Protektor Czech i Moraw 1943-1945 |
 Albert Speer |
Minister zbrojeń 1942-1945 Architekt Hitlera |
 Rudolf Hess |
Sekretarz osobisty Hitlera 1925-1941 Minister bez teki 1933-1941 |
Objęcie władzy przez NSDAP sprowadziło kulturę i sztukę do roli narzędzi propagandy. Sztuka nowatorska uznana została za "zwyrodniałą" i dość szybko wyeliminowana z życia publicznego. Różnorodność gustów przedstawiano jako konsekwencję sprzeczności ideologicznych, a przede wszystkim obcości rasowej - sztuka nowoczesna, czyli "zwyrodniała" kojarzona była przede wszystkim z "żydowskim gustem".
Za narodowego kompozytora niemieckiego uznany został Ryszard Wagner, do czego w znacznym stopniu przyczyniło się osobiste upodobanie Hiltera do jego oper. Festiwale w Bayreuth stały się wzorem dla partyjnych uroczystości.
22 VIII 1933 roku Hitler powołał do życia Izbę Kultury - Die Reichskulturkammer, która miała odtąd sprawować kontrolę nad rasową i estetyczną czystością niemieckiej sztuki. Na czele Izby stanął Joseph Goebbels. Składała się z 7 oddziałów:[22]
22 do 29 maja 1938 roku w Düsseldorfie odbyły się Dni Muzyki Rzeszy pod patronatem i z udziałem Goebbelsa.
Z tej okazji zorganizowano także wystawę "Zwyrodniałej muzyki" - Entartete Musik. Wyeksponowano na niej książki, projekty scenografii do oper, partytury utworów i karykatury artystów potępionych za tworzenie „zwyrodniałej sztuki”. Byli wśród nich m.in.: Alban Berg, Ernst Bloch, Hanns Eisler, Paul Hindemith, Ernst Krenek, Arnold Schönberg, Igor Strawiński, Ernst Toch.
Organizacje: NSDAP • SA • SS • Hitlerjugend
Historia: Pucz monachijski • III Rzesza • Noc długich noży • Ustawy norymberskie • Noc kryształowa • Holocaust • Procesy norymberskie • Neonazizm
Ideologia: Mein Kampf • Ariozofia • Volkizm • Pozytywne chrześcijaństwo • Gottgläubigkeit
Rasizm: Ustawy norymberskie • Eksperymenty medyczne i pseudomedyczne w Auschwitz • Proces lekarzy
Partie narodowosocjalistyczne poza granicami Niemiec: Narodowosocjalistyczna Duńska Partia Robotnicza • Narodowo Socjalistyczna Partia Robotnicza • Narodowo-Socjalistyczny Ruch Holenderski • Niemiecka Narodowosocjalistyczna Partia Robotnicza Austrii • Partia Narodowych Socjalistów • Polska Partia Narodowo Socjalistyczna • Strzałokrzyżowcy
Tematy powiązane: Heil Hitler • Sieg heil • Triumf woli • Totenkopf • Swastyka •
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
