Z Wikipedii
| Deutsch |
| Obszar |
Niemcy, Austria, Szwajcaria, Liechtenstein, kraje Beneluxu, Namibia |
| Liczba mówiących |
~128 000 000 (język ojczysty dla: 105 527 178 osób[1], język obcy dla 18 000 000 osób[2]) |
| Ranking |
11. |
| Klasyfikacja genetyczna |
Języki indoeuropejskie
|
| Pismo |
łacińskie |
| Status oficjalny |
| Język urzędowy |
 Austria
 Belgia
 Liechtenstein
 Luksemburg
 Niemcy
 Szwajcaria
 Trydent-Górna Adyga, Włochy
 Unia Europejska (język oficjalny i roboczy)
Pozostałe miejsca:
Krahule/Blaufuß, Słowacja (urzędowy język gminy, obok słowackiego)
Namibia (język narodowy; język urzędowy 1984-90)
Polska (język urzędowy/pomocniczy w kilku gminach)
Watykan (oficjalny język Gwardii Szwajcarskiej)
|
| Regulowany przez |
Międzypaństwowa Komisja Ortografii Niemieckiej, Niemcy – ministerstwa kultury krajów związkowych |
| Kody języka |
| ISO 639-1 |
de |
| ISO 639-2 |
deu/ger |
| ISO 639-3 |
deu |
| SIL |
GER |
| W Wikipedii |
| Zobacz też: język, języki świata
|
Język niemiecki – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich. W rzeczywistości stanowi on grupę kilku języków zachodniogermańskich, które często są określane jako języki niemieckie; standardowy język niemiecki (Standard Hochdeutsch) oparty jest na Biblii Marcina Lutra, która z kolei opiera się na języku mówionym w Górnej Saksonii i Turyngii. W skład języków niemieckich wchodzą: alemański (Szwajcaria, Alzacja, Szwabia), bawarski (Bawaria, Austria), górnofrankijski (Frankonia, Hesja, Palatynat, Lotaryngia, Luksemburg – tamtejsza odmiana zwana językiem luksemburskim), środkowogórnoniemiecki (do którego można zaliczyć "Standard Hochdeutsch", oraz gwary z obszaru Górnej Saksonii, Turyngii, Anhaltu, południowej Brandenburgii oraz ze Śląska; dawniej również Prusy Górne) oraz dolnoniemiecki (Dolna Saksonia, Meklemburgia, północna Brandenburgia, Pomorze – obecnie tylko Przednie, dawniej również Prusy Dolne; w praktyce również język niderlandzki oraz afrikaans stanowią odmianę języka dolnoniemieckiego). Różnice np. pomiędzy dolnoniemieckim, a bawarskim są większe niż pomiędzy polskim a serbochorwackim. Pogląd o "jednym" języku niemieckim jest w dużej mierze spuścizną czasów Bismarcka i Hitlera, bowiem centralistycznym dążeniom Berlina nie leżały po drodze różnice językowe pomiędzy poszczególnymi częściami państwa.
Języki niemieckie (często w kontakcie z innymi językami) odegrały kluczową rolę w kształtowaniu się kilku innych języków. Przykładem jest tu wykształcony w średniowieczu język jidysz. W XIX wieku natomiast z kilku etnolektów niemieckich w Pensylwanii wykształcił się język pensylwański.
[edytuj] Ortografia
Alfabet niemiecki jest odmianą alfabetu łacińskiego i składa się z 30 liter. Oprócz 26 liter klasycznych zawiera także przegłosy ä, ö i ü (tzw. Umlaut) oraz ß (tzw. Es-Zett lub scharfes S, zob. ß). Przy braku odpowiednich czcionek muszą one być zastępowane odpowiednimi dwuznakami (ä = ae, ö = oe, ü = ue, ß = ss).
A Ä B C D E F G H I J K L M N O Ö P Q R S T U Ü V W X Y Z
a ä b c d e f g h i j k l m n o ö p q r s ß t u ü v w x y z
Cechą charakterystyczną niemieckiej ortografii jest pisownia wszystkich rzeczowników wielką literą (występująca współcześnie ponadto jedynie w ortografii jęz. luksemburskiego).
W 1998 r. wprowadzono reformę (potem kilkakrotnie modyfikowaną) niemieckiej ortografii, która polega m.in. na wariantowym zniemczeniu pisowni niektórych wyrazów obcych, zwiększeniu liczby wyrażeń pisanych rozdzielnie oraz wielką literą, jak również zastąpieniu ß występującego po krótkiej samogłosce przez ss oraz zwiększeniu częstotliwości używania litery ä zamiast e. Nowa pisownia formalnie obowiązuje już w Niemczech i Austrii, jest jednak ignorowana przez największe wydawnictwa prasowe.
Dialekty języków zachodniogemańskich w kontynentalnej Europie
Wygląd szkolnego pisma ręcznego w języku niemieckim był ściśle uregulowany. Do 1925 r. było to pismo zwane Kurrentschrift (kurrenta; inaczej Spitzschrift), a w latach 1935-1941 Sütterlinschrift (inaczej Deutsche Schrift). Do dzisiaj widać te wpływy w piśmie ręcznym starszego pokolenia Niemców.
Dla niemieckiego ze Szwajcarii i Liechtensteinu charakterystyczny jest brak litery ß w pisowni, zastępuje się ją podwójnym "s" (ss).
[edytuj] Fonetyka i fonologia vs. pisownia niemiecka
W niemieckiej pisowni występuje wiele wieloznaków, takich jak:
- ch – oznacza w sąsiedztwie fonemów /a/, /o/, /u/ głoskę [x] (ch w polskim wyrazie chata), np. Nacht [naxt], wach [vax], w sąsiedztwie fonemów /e/, /i/ miękkie [ç], zbliżone do wymowy ch w polskim wyrazie chirurg (przykłady: ich [ʔɪç] nichts [nɪçts], Nächte ['nεçtə]), a na początku wyrazu przed fonemami /a/, /o/ oraz przed spółgłoską głoskę [k], np. Cholera ['kɔləʁa], Chrom [kʁo:m]
- ck – oznacza głoskę [k]
- ei i ai – zwykle oznacza dyftong /aɪ/, zbliżony do polskiego aj
- ey i ay – zwykle oznacza dyftong /aɪ/, zbliżony do polskiego aj, np. Meyer ['maɪɐ], Bayern ['baɪɐn]
- eu i äu – zwykle oznacza dyftong /ɔʏ/, zbliżony do polskiego oj. W wyrazach pochodzenia greckiego oznacza zawsze [ɔʏ], np. Euthanasie [ˌʔɔʏtana'zi:].
- ng – oznacza zwykle spółgłoskę nosową tylnojęzykowo-miękkopodniebienną (głoskę [ŋ], występującą w języku polskim m.in. w wyrazie ręka [ˈrεŋka]), np. fangen [ˈfaŋən]. W niektórych wyrazach obcego pochodzenia oznacza [ŋg], np. anglikanisch [aŋgli'ka:nɪʃ]
- nk – oznacza zbitkę głosek [ŋk], np. Enkel [ˈεŋkəl]
- oi i oy – zwykle oznacza dyftong /ɔʏ/, zbliżony do polskiego oj, np. Alois ['ʔalɔʏs], Hoyerswerda ['hɔʏɐsv̥εɐda˙]
- -ow – występujące regionalnie w nazwach miejscowości oznacza długą głoskę [o:], np. Güstrow oraz sporadycznie w niemieckich nazwiskach (gdy występuje w obcojęzycznych nazwiskach czytane jest zgodnie z oryginalną wymową)
- ph – oznacza głoskę [f] (występuje wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia – także w imionach, np. Phase ['fa:zə], Sophie [zɔ'fi:])
- qu – zwykle oznacza [kv̥] (zbliżone do [kf]), np. Quelle ['kv̥εlə].
- rh – oznacza fonem /r/, realizowany jako [r], [ʀ] lub [ʁ] (występuje wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia – np. Rheumatismus [ˌʁɔʏma'tɪsmʊs])
- sch – czytane jak polskie sz (oznacza głoskę [ʃ])
- sp – jak polskie szp (oznacza [ʃp]), także w wyrazach obcego pochodzenia w nagłosie: Spartakiade [ˌʃpaʁta'kɪ̯adə] (ale: Wespe ['vεspə]). Litera s przed dwuznakiem ph oznacza [s]: Sphäre ['sfe:ʁə]. Istnieją też dialekty, w których sp zawsze oznacza [sp] lub zasze [ʃp].
- st – jak polskie szt ([ʃt]) z wyjątkiem pozycji wygłosowej – wówczas [st]. [ʃt] wymawiane jest także w nagłosie wyrazów obcego pochodzenia, np. Stratosphäre [ˌʃtʁatɔ'sfe:ʁə] (ale: Bestie ['bεstɪ̯ə], Vestalin [vεs'ta:lɪn]). Istnieją też dialekty, w których st oznacza zawsze [st] lub zawsze [ʃt].
- th – oznacza głoskę [t] (występuje wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia, np. Thema ['te:ma˙])
- tsch – czytane jak polskie cz (oznacza [ʧ])
- tz – czytane jak polskie c ([ʦ]) (np. w wyrazie Katze ['kaʦə])
- ui i uy – nie występuje w pisowni standardowej, występuje jednak regionalnie – oznacza wtedy głoskę [y:], np. Duisburg ['dy:sb̥ʊʁk], Nordkirchen-Vluyn [nɔʁt'kɪʁçən 'fly:n]
Uwaga: powyższe zbitki liter mogą czasami oznaczać oddzielne głoski, jeśli użyto ich w zapisie oddzielnych morfemów, np.: beurteilen [bə'ʔuʁtaɪlən], beinhalten [bə'ʔɪnhaltən], entzückend [εnt'ʦʏkənt], entscheiden [εnt'ʃaɪdən], angeblich ['ʔange:plɪç], ankommen ['ʔankɔmən] itp.
- _e – oddaje w zapisie długość samogłoski oznaczonej przez literę poprzedzającą – w pisowni standardowej wyłącznie przez literę i (n.p. viel [fi:l]) – regionalnie także literę o (n.p. Soest [zo:st])
- _h – oddaje w zapisie długość samogłoski oznaczanej przez literę poprzedzającą (n.p. l.p. Schuh [ʃu:] l.m. Schuhe ['ʃu:ə]). Ortografia niemiecka nie jest w tym wypadku jednak konsekwentna, ponieważ często długości samogłosek nie oznacza się w piśmie. A więc na przykład chociaż w wyrazie Stühle ['ʃty:lə] ("krzesła") litera h oznacza długość samogłoski oznaczanej przez ü, tj. [y:], to już przy tej samej samogłosce w wyrazie Schüler ['ʃy:lɐ] ("uczniowie") litera h nie pojawia się w zapisie. Dodatkowo h występuje w części wyrazów również tam, gdzie jej funkcja oznaczania długości jest zbędna, ponieważ rolę tę spełniają inne litery, np. w er sieht ['ʔe:ɐ̯ 'zi:t] litera h jest zbędna z punktu widzenia oddawania w zapisie długości samogłoski [i:], ponieważ długość oznacza już dwuznak ie. O regułach użycia litery h w ortografii nie decydują więc wyłącznie względy fonetyczne, ale też historyczne oraz korelacja z innymi formami danego wyrazu (por. omówione sieht, bo sehen).
- _i – oddaje w zapisie długość samogłoski oznaczonej przez literę poprzedzającą, ale występuje jedynie regionalnie w stosunku do litery o (n.p. Troisdorf ['tʁo:sd̥ɔʁf])
- Samodzielna litera h oznacza w nagłosie spółgłoskę [h], różną od [x]. Wymowa [h] jest zbliżona do wymowy dźwięku zapisywanego w języku angielskim jako h, np. w wyrazie his.
- Wieloznaki oznaczające spółgłoski oznaczają też krótkość samogłoski przed tą spółgłoską, np. waschen ['vaʃən] ("myć") – krótkie [a] przed spółgłoską [ʃ], oznaczaną wieloznakiem sch.
- Dwie sąsiadujące litery oznaczające tę samą spółgłoskę (np. nn, ff) i należące do jednego morfemu czyta się jako jeden dźwięk, inaczej niż w języku polskim (n.p. Sonne ['zɔnə], Schiff [ʃɪf]). Zapis ten jednocześnie oznacza, że poprzedzająca taką spółgłoskę samogłoska jest krótka.
- Dwie sąsiadujące litery oznaczające tę samą samogłoskę (aa, oo lub ee) czyta się jako jeden dźwięk (jedną długą samogłoskę), inaczej niż w języku polskim (n.p. Saal [za:l], Boot [bo:t], Seele ['ze:lə]). Długa samogłoska e wymawiana jest w sposób zbliżony do polskiego ej. Natomiast samodzielne e końcowe wymawiane jest jako zredukowana samogłoska szwa. Podwójne uu występujące na przykład w wyrazie Genugtuung [gə'nu:kˌtu:ʊŋ] czyta się jednak jako dwie samogłoski ze względu na przebiegającą między nimi granicę morfemów. Z podobnych względów podwójne ii w wyrazie assoziieren w wymowie starannej oznacza dwie samogłoski: [asoʦɪ'i:ʁən]. Również podwójne ee w wyrazie beenden nie oznacza z tego powodu jednej długiej samogłoski: [bə'ʔεndən].
- Samogłoski przed zbitką spółgłosek należącą do tego samego morfemu są zawsze krótkie, np. fast [fast] ("prawie"), ale już np. er rast ['ʔe:ʁ‿'ʁa:st] ("on pędzi/piratuje (na drodze)") z długim [a:], bo -t należy do innego morfemu (do końcówki fleksyjnej).
Końcówka -er ulega asymilacji do tzw. r zwokalizowanego [ɐ] (zjawisko to nie występuje jednak w niektórych wariantach języka niemieckiego).
- Istnieją trzy równoprawne warianty realizacji fonemu /r/ – [r], [ʀ] i [ʁ]
- z czyta się jak polskie c (oznacza głoskę [ʦ]), np. Zorn ['ʦɔʁn]
- Samodzielne s czyta się jak polskie z (np. Sonne ['zɔnə]), w wygłosie jak i przed spółgłoską s (zbitki st, sp, sch omówiono wyżej).
- Litera c występuje poza dwuznakami jedynie w nowszych zapożyczeniach (np. "Container", "Center"), imionach (np. "Claudia") i nazwach miejscowych. Oznacza głoskę [k], rzadziej [ʦ].
- Litera ß oznacza głoskę [s], w odróżnieniu od ss (również oznaczającego [s]) występuje w zapisie po samogłoskach długich.
- Litera v oznacza najczęściej głoskę [f] z wyjątkiem wyrazów obcego pochodzenia, w których oznacza zazwyczaj głoskę [v], np. w wyrazie Virus ['vi:ʁus].
W języki niemieckim występują też tzw. umlauty:
Spółgłoski dźwięczne ulegają ubezdźwięcznieniu w wygłosie. Spółgłoski bezdźwięczne [p], [t], [k] wymawiane są z przydechem. Istnieją też ich nieprzydechowe odpowiedniki powstałe w wyniku ubezdźwięcznienia [b], [d] i [g] w nagłosie morfemu po spółgłosce przydechowej, np. w wyrazie abgeben ['ʔapʰke:bən] (częściej notowane jako ['ʔapg̊e:bən]) głoska [g] w nagłosie morfemu -geben traci dźwięczność, lecz nie zyskuje przydechu po przydechowym [pʰ] w wygłosie morfemu ab-.
Przed samogłoską akcentowaną w nagłosie morfemu występuje zwarcie krtaniowe [ʔ], nieoznaczane w piśmie.
Niemieckie samogłoski opisuje następująca tabela (na podstawie Lagenscheidts Taschenwörterbuch Deutsch):
Istnieją też dwugłoski: /aɪ/, /ɔʏ/, /aʊ/.
Uwagi:
- W wymowie scenicznej dyftongi niemieckie realizowane są odpowiednio jako /ae/, /oe/ i /ao/
- Samogłoska /ɛ:/ zastępowana jest zazwyczaj przez /e:/
- W nielicznych wyrazach obcego pochodzenia istnieje też krótka samogłoska /ø/, np. w wyrazie Föderation [ˌfødεʁa'ʦɪ̯o:n]
- Samogłoski krótkie w wygłosie (z wyjątkiem ə) ulegają często wydłużeniu i wymawiane są jako półdługie, np. [o˙] w wyrazie Kino ['ki:no˙].
Wyrazy i zwroty zapożyczone z języka angielskiego i francuskiego wymawiana są zwykle w sposób jednakowy z wymową obcą, np. Smith ['smɪθ], Niveau [ni'vo:] lub w sposób zbliżony, np. First Lady ['fœəst 'le:dɪ] (ang. ['fə:st 'leɪdɪ]), Etui [e'tyi:] (fr. [e'tɥi])
[edytuj] Przykładowy tekst
Alle Menschen sind frei und gleich an Würde und Rechten geboren. Sie sind mit Vernunft und Gewissen begabt und sollen einander im Geist der Brüderlichkeit begegnen.
['ʔalə 'mɛnʃən zɪnt fʁaɪ ʔʊnt g̊laɪç ʔan 'vʏʁdə ʔʊnt 'ʁɛçtən gə'bo:ʁən # zi: zɪnt mɪt fɐ'nʊnft ʔʊnt g̊ə'vɪsən bə'ga:pt ʔʊnt 'z̥ɔlən aɪ'nandɐ ʔɪm gaɪst d̥e:ɐ̯ 'bʁy:dɐlɪçkaɪt b̥ə'ge:gnən]
Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem i powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa.
Język niemiecki zalicza się zasadniczo do typu języków fleksyjnych, przy czym odmiana rzeczownika jest stosunkowo uboga i do oznaczenia liczby i przypadka stosuje się przede wszystkim rodzajniki.
Język niemiecki ma liczbę pojedynczą z 3 rodzajami – męskim, żeńskim i nijakim, oraz liczbę mnogą bez podziału na rodzaje. Rodzaje męski i nijaki wykazują podobieństwo w odmianie, podobnie rodzaj żeński i liczba mnoga. Są 4 przypadki – mianownik, dopełniacz, celownik i biernik, przy czym najrzadziej używany jest dopełniacz (najczęściej zastępuje się go konstrukcjami z przyimkiem).
Czasowniki mają bogatszą odmianę przez osoby, liczby, czasy i strony. Formy czasowników niemieckich nie rozróżniają natomiast rodzaju gramatycznego.
Przypisy
- ↑ SIL Ethnologue (2006). 95 million speakers of Standard German; 95 million including Middle and Upper German dialects; 100 million including Low Saxon and Yiddish.
- ↑ National Geographic Collegiate Atlas of the World, publikacja R.R Donnelley & Sons Company, 2006, strony 257-270, ISBN 0-7922-3662-9, ISBN 978-0-7922-3662-7
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Linki zewnętrzne
Austria
Belgia
Liechtenstein
Luksemburg
Niemcy
Szwajcaria
Trydent-Górna Adyga, Włochy
Unia Europejska (język oficjalny i roboczy)
Zobacz więcej w osobnym artykule: alfabet niemiecki.
