Piastowie – pierwsza historyczna dynastia panująca w Polsce do 1370 roku. Za jej protoplastę uchodzi na półlegendarny Piast, syn Chościska, rataj spod Gniezna. Syn Piasta, Siemowit, (IX wiek) został księciem Polan. Pierwszym władcą z dynastii Piastów, którego historyczność nie jest kwestionowana, był Mieszko I (zm. 992), prawnuk Siemowita.
Piastowie zasiadali na polskim tronie od około 960 roku[1] (choć faktycznie na arenie międzynarodowej jako dynastia zaistnieli po przyjęciu chrztu przez Mieszka I w 966 roku) do 1370 roku (z przerwą na panowanie Wacława II[2]), kiedy to zmarł Kazimierz III Wielki. Boczne linie Piastów utrzymały się na Mazowszu (do 1526 roku) i na Śląsku (do 1675 roku).
Od pokolenia synów Bolesława III Krzywoustego[3] Piastów dzieli się na linie śląską (wywodzącą się od Władysława II Wygnańca), wielkopolską (wywodzące się od Mieszka III Starego), małopolską, mazowiecką i kujawską (wywodzącą się od Kazimierza II Sprawiedliwego).
Spis treści |
Określenie Piastowie pochodzi od imienia protoplasty dynastii Piasta.
Istnieją hipotezy, że nazwa piast była określeniem urzędu pełnionego, zapewne dziedzicznie, przez członków rodu – urzędu, do którego obowiązków należało opiekowanie się (piastowanie) potomstwem księcia czy też jego domem. Zwolennicy tej hipotezy wskazuje historia frankońskich Karolingów, którzy odsunęli od władzy Merowingów, u których pełnili dziedzicznie urząd majordomusa (= piasta?) (podobnie Piastowie w osobie Siemowita, syn Piasta, mieli odsunąć od władzy księcia Popiela, panującego w Gnieźnie).
Pojęcie Piastowie i wywodzenie całej dynastii polskiej od Piasta zawdzięczamy pracom historiografów i genealogów pracujących na dworze legnicko-brzeskiej linii Piastów śląskich.
Pierwsi przedstawiciele dynastii Piastów, Siemowit, Lestek i Siemomysł, władali plemieniem Polan. Teoria ta jest uznawana za główną wizję dziejów Polski, ale warto także wspomnieć, że istnieje także hipoteza alternatywna, w myśl której pierwsi Piastowie pochodzili z najemnej drużyny skandynawskiej i odsunęli od władzy lokalną władzę gnieźnieńską (czego echem ma być legenda o Popielu)[4] - przywołuje się tu m.in. popularność imienia Mieszko (=Bjorn) oraz stosunkowo silne więzy ze Skandynawią za czasów wczesnych Piastów. Za twórcę polskiej państwowości i pierwszego władcę Polski z dynastii Piastów uważa się Mieszka I. Ten władca też jako pierwszy z dynastii przyjął w 966 roku chrzest. Bolesław I Chrobry, syn i następca Mieszka I, był pierwszym władcą Polski, który dostąpił koronacji (1025). Prestiż dynastii na arenie międzynarodowej podniosło małżeństwo Mieszka II Lamberta, syna i następcy Bolesława Chrobrego, z Rychezą, po kądzieli wnuczką cesarza Ottona II.
Wprawdzie większość władców z dynastii Piastów pozostawiało kilku synów, jednak do trwałego podziału dynastii na kilka linii doszło dopiero w 1138 roku po śmierci Bolesława III Krzywoustego. Jednocześnie wydana przez tego władcę ustawa sukcesyjna zapoczątkowała w Polsce okres rozbicia dzielnicowego.
W literaturze genealogicznej do pierwszych Piastów zalicza się przedstawicieli dynastii do pokolenia dzieci Bolesława III Krzywoustego oraz (ze względów praktycznych) potomstwo jednego z jego synów - Bolesława IV Kędzierzawego.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Piastowie śląscy.Linia Piastów śląskich wywodzi się od Władysława II Wygnańca (1105-1159), księcia krakowskiego (senioralnego) i śląskiego. Od najstarszego syna Władysława, Bolesława I Wysokiego, wywodzi się linia wrocławska, z której później wyodrębniły się linie:
Z kolei od Mieszka Plątonogiego, drugiego syna Władysława II Wygnańca, wywodzi się linia raciborska. Podział tej linii na kolejne datuje się od pokolenia synów Władysława opolskiego. Tak więc wyodrębniły się linie:
Dzielnicą senioralną z tej linii Piastów władali: Władysław II Wygnaniec, Mieszko Plątonogi, Henryk I Brodaty, Henryk II Pobożny, Bolesław Rogatka (często pomijany w zestawieniach władców dzielnicy senioralnej[5]) i Henryk IV Probus.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Piastowie wielkopolscy.Linia Piastów wielkopolskich wywodzi się od Mieszka III Starego (zm. 1202), księcia wielkopolskiego. Spośród jego synów jedynie Odon doczekał się męskiego potomstwa. W linii męskiej Piastowie wielkopolscy wygaśli na Przemyśle II, zamordowanym w 1296 roku, zaś w linii żeńskiej na jego siostrze stryjecznej, Jadwidze w 1339.
Dzielnicą senioralną z tej linii Piastów władali: Mieszko III Stary, Władysław Laskonogi i Przemysł II. Ten ostatni był również czwartym Piastem w ogóle, a pierwszym od czasów Bolesława II Szczodrego, który został koronowany (26 czerwca 1295).
Zobacz więcej w osobnym artykule: Piastowie małopolscy.Linia Piastów małopolskich wywodzi się od Kazimierza II Sprawiedliwego (1138-1194), księcia krakowskiego, a później także mazowieckiego. Spośród jego synów dwóch doczekało się potomstwa - Leszek Biały (kontynuator linii małopolskiej) i Konrad I mazowiecki (założyciel linii mazowieckiej). W linii męskiej Piastowie małopolscy wygaśli na Bolesławie Wstydliwym, zmarłym w 1279 roku. Ostatnią Piastówną małopolską była Salomea (późniejsza błogosławiona), zmarła w 1268 roku.
Z tej linii Piastów w dzielnicy senioralnej, a później krakowskiej panowali Kazimierz II Sprawiedliwy, Leszek Biały i Bolesław V Wstydliwy. Należy zaznaczyć, że dzielnica senioralna była dzielnicą dziedziczną Piastów małopolskich.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Piastowie mazowieccy.Starsza linia Piastów mazowieckich wywodzi się od Bolesława IV Kędzierzawego, wygasłą na jego synu Leszku zm. 1186, który przekazał swoją dzielnicę Kazimierzowi II Sprawiedliwemu zm.1194.
Młodsza linia Piastów mazowieckich wywodzi się od Konrada (zm. 1247), księcia mazowieckiego, syna Kazimierza II Sprawiedliwego. Spośród jego synów męskiego potomstwa doczekali się Kazimierz I kujawski (założyciel linii Piastów kujawskich) oraz Siemowit I, który kontynuował linię mazowiecką.
Linię mazowiecką dzieli się na dwie linie:
Spośród przedstawicieli tej linii dzielnicą krakowską władał Konrad I mazowiecki.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Piastowie kujawscy.Linia Piastów kujawskich wywodzi się od Kazimierza I (zm. 1267), księcia kujawskiego. Z tej linii Piastów dzielnicę krakowską opanował najpierw Leszek Czarny w 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego, a później jego przyrodni brat Władysław I Łokietek w 1306 roku po śmierci Wacława III, który w 1320 roku został koronowany na króla Polski. Po śmierci Łokietka w 1333 roku kolejnym królem Polskim został jego syn Kazimierz III Wielki. Ten jednak zmarł w 1370 roku, nie pozostawiając legalnego męskiego potomka, a polską koronę odziedziczył jego siostrzeniec Ludwik, król Węgier z dynastii Andegawenów (boczna linia Kapetyngów).
Linia Piastów kujawskich wymarła w linii męskiej na Władysławie Białym w 1388 roku.
Za ostatniego męskiego przedstawiciela dynastii Piastów uchodzi Jerzy Wilhelm, książę brzesko-legnicki zmarły 21 listopada 1675 w Brzegu. Jednak Jerzego Wilhelma przeżył jego stryj August hrabia Legnicki (August von Liegnitz), zmarły w 1679 w swym majątku Kantorowice (Kantersdorf) w ks. brzeskim. Pochodził on jednak z małżeństwa morganatycznego i nie miał praw do nazwiska i spadku.
Ostatnim męskim przedstawicielem dynastii Piastów, jednak również bez prawa do tronu czy nazwiska, był baron von und zu Hohenstein – Ferdynand II zmarły 3 kwietnia 1706, wnuk Wacława Gotfryda, naturalnego syna przedostatniego księcia cieszyńskiego Adama Wacława z jego pozamałżeńskiego związku z ochmistrzynią Małgorzatą Kostlachówną. Ostatnią Piastówną była Karolina (zm. 1707), księżniczka legnicka.
W Monumentum Piasteum, legnickiej nekropolii ostatnich książąt piastowskich i zarazem panteonie całej dynastii piastowskiej znajduje się łaciński napis, który w przekładzie na polski brzmi:
| „ | Bogu, Opiekunowi szczątków i pobożnym cieniom Domu Piastowskiego ten pomnik poświęcono, który wziął początek z Piasta w roku 775 ery Chrystusowej, dał Sarmacji 24 królów i licznych panujących Śląskowi 123 książąt, kościołowi 6 arcybiskupów i biskupów, Północy religię, naukę, urządzenia państwowe, świątynie, szkoły, miasta, zamki i mury obronne, dzięki władcom pobożnym, szlachetnym, świętym, dzielnym i łaskawym. Germanię ocalił od nawały tatarskiej, który na Chrystianie najlepszym i jego synu Jerzym Wilhelmie ostatnim, lecz w zasługach najpierwszym dnia 21 listopada 1675 roku przy wielkim żalu Ojczyzny, Europy i cesarza równo po dziewięciu stuleciach skończył się i zasłużył, aby Ludwika, księżna anhalcka, ostatnia matka Piastów pomnik ten zbudowała przodkom i pradziadom, jako też potomnym, małżonkowi, synowi, sobie i pozostałej córce Karolinie księżnej holsztyńskiej roku Chrystusowego 1679, płacząc nad urnami tych, z których każdy mając cnotę za herolda, a świat Północy za pomnik niczego by nie potrzebował, gdyby wcześniej od głazów nie milkło zapomnienie i niewdzięczność śmiertelnych. | ” |
W ciągu 800 lat istnienia rodu (IX-XVII wiek) znanych jest 591 przedstawicieli tj. 310 mężczyzn (w tym 218 panujących) i 281 kobiet.[6]
Piastowie i Piastówny nosili imiona[7]:
Bolesław 45 (967 – 1494)
Anna 37 (1253 – 1642)
Henryk 31 (ok. 1130 – 1614)
Jadwiga 27 (ok. 1240 – 1524)
Elżbieta 22 (przed 1154 – 1653)
Konrad 22 (ok. 1164 – 1503)
Władysław 20 (1043 – 1494)
Agnieszka 20 (po 1088 – 1622)
Jan 20 (ok. 1164 – 1639)
Kazimierz 19 (1016 – 1528)
Katarzyna 18 (ok. 1255 – 1608)
Eufemia 17 (ok. 1230 – 1447)
Wacław 15 (ok.1293 – po 1671)
Mieszko 13 (ok. 930 – 1344)
Małgorzata 13 (ok. 1300 – 1531)
Zofia 11 (ok. 1120 – 1660)
Siemowit 10 (IX w. – 1462)
Przemysław 10 (1220 – 1484)
Fryderyk 10 (1446 – 1706)
Leszek 8 (IX w. – 1339)
Salomea 8 (ok. 1160 – 1514)
Jerzy 8 (przed 1300 – 1664)
Barbara 8 (ok. 1378 – 1631)
Ludwik 6 (ok. 1317 – 1663)
Janusz 6 (ok. 1345 – 1526)
Ryksa 5 (1116 – po 1238)
Konstancja 5 (1245 – ok. 1362)
Kunegunda 5 (przed 1298 – 1372)
Maria 5 (1295 – 1654)
Mikołaj 5 (1321 – 1497)
Siemomysł 4 (X w. – 1287)
Gertruda 4 (ok. 1025 – 1268)
Eufrozyna 4 (ok. 1180 – 1324)
Bernard 4 (ok. 1255 – przed 1477)
Magdalena 4 (przed 1430 – po 1642)
Adelajda 3 (ok. 935 – 1291)
Judyta 3 (po 1130 -1320)
Ludmiła 3 (ok. 1180 – po 1539)
Helena 3 (ok. 1289 – 1583)
Chrystian 3 (1570 – 1672)
August 2 (1619 – 1679)
Świętosława 2 (ok. 970 – 1126)
Otton 2 (1000 – 1048)
Stefan 2 (ok. 1145 – 1306)
Albert 2 (ok. 1150 – ok. 1370)
Wierzchosława 2 (przed 1153 – ok. 1200)
Berta 2 (przed 1160 – po 1311)
Trojden 2 (1284 – 1427)
Beatrycze 2 (ok. 1290 – 1364)
Rupert 2 (ok. 1343 – 1431)
Joachim 2 (1550 – 1613)
Ernest 2 (1614 – 1631)
Rudolf 2 (1414 – 1633)
Zygmunt 2 (1431 – 1664)
Adam 2 (1574 – 1617)
Dorota 2 (1622 – 1629)
Czcibor 1 (ok. 935 – po 972)
Świętopełk 1 (ok. 980 – przed 992)
Lambert 1 (ok. 981 – po 992)
Bezprym 1 (zap. 987 – 1032)
Regelinda 1 (989 – po 1014)
Dytryk 1 (ok. 1000 – po 1032)
Matylda 1 (po 1017 – po 1035)
Zbigniew 1 (1073 – po 1112)
Dobroniega 1 (przed 1129 – po 1147)
Jarosław 1 (ok. 1142 – po 1284)
Odon 1 (ok. 1144 – 1194)
Olga 1 (ok. 1158 – ok. 1178)
Zbysława 1 (ok. 1171 – po 1213)
Anastazja 1 ( przed 1164– po 1240)
Eudoksja 1 (przed 1222 – po 1238)
Więcesława 1 (ok. 1225 – po 1230)
Fenenna 1 (przed 1277 – 1295)
Wiola 1 (ok. 1290 – 1317)
Beata 1 (ok. 1323 – 1331)
Jolanta 1 (ok. 1330 – 1403)
Elencza 1 (ok. 1335 – 1339)
Niemierza 1 (po 1341 – 1386)
Juta 1 (przed 1346 – po 1378)
Bolka 1 (1353 – 1428)
Guta 1 (p. 1358 – 1413)
Mikłusz (Mikołaj ?) 1 (przed 1387 – po 1417)
Cymbarka 1 (1394 – 1429)
Aleksander 1 (ok. 1395 – 1444)
Amelia1 (ok. 1397 – 1424)
Baltazar 1 (ok. 1413 – 1472)
Scholastyka 1 (ok. 1425 – ok. 1486)
Aleksandra 1 (ok. 1427 – 1460)
Machna 1 (ok. 1446 – ok. 1470)
Elekta 1 (ok. 1460 – 1507)
Stanisław 1 (1501 – 1524)
Emilia 1 (1563 – 1618)
Sabina 1 (1571 – 1572)
Sybilla 1 (1620 – 1657)
Joanna 1 (1636 – 1673)
Znanych jest 328 małżeństw Piastów. Najczęściej ród zawierał związki matrymonialne z przedstawicielami[8][9]:
Piastowie 52 (mariaże Piastów śląskich z nieśląskimi 23, śląscy ze śląskimi 28, wielkopolsko-kujawskie 1)
Przemyślidzi 25 (w tym 12 ze śląskimi)
Rurykowicze 23 (w tym ks.kijowscy 8, haliccy 7 , nowogrodzcy 2, inni 6)
możni (magnaci) niemieccy 21
Askańczycy 14
możni (magnaci) czescy 13
Giedyminowicze 12
możni (magnaci) polscy 11
Wettinowie 11
Podiebradowie 9
Hohenzollernowie 8
Gryfici 8
Arpadowie 8
możni (magnaci) węgierscy 8 (w tym Batory 1, Zapolya 2)
Wittelsbachowie 7
ks. Anhaltu 5
Habsburgowie 5
stan mieszczański 5
kr. Szwecji 4 (r. Ynglingów 1, r. Sverkera 1, r. Eryka 1, r. Folkungów 1)
możni (magnaci) litewscy 4 (w tym Radziwiłłowie 1)
Sobiesławice 4
d. maklemburska 4
Luksemburgowie 4
d.. wirtemberska 3
Ekkehardyni 2
Babenbergowie 2
Andegawenowie 2
d. holsztyńska 2
d. nassauska 2
Welfowie 2
d. Haidesleben 1
d. Sachsenbume 1
książęta słowiańscy 1
kr. Danii 1 (d. Gorma)
palat. Reńscy 1
Kettlerowie (Kurlandia) 1
możni (magnaci) francuscy 1
d. Salicka 1
d. z Chatenois (lotaryńska) 1
d. rugijscy 1
ks. żmudzcy 1
d. Trojdena (litewska) 1
Kotromanić 1
d. brabancka 1
możni (magnat) Słowenii 1
Kapetyngowie (boczna) 1
d. z Urgell (barcelońska) 1
Andesch (Meran) 1
Subić 1
Jagiellonowie 1
Besarabowie (Wołoszczyzna) 1
burgrabowie Magdeburga 1
ks. Bułgarka 1
ks. Liechtestein 1
Stan duchowny wybrało 27 mężczyzn i 58 kobiet (łącznie 85 osób)
Dwóch przedstawicieli rodu było arcybiskupami:
Dziewięciu zaś biskupami:
Jarosław opolski – biskupem wrocławskim
Mieszko bytomski – biskupem nitrzańskim i weszpremskim
Henryk mazowiecki – biskupem płockim
Jan Kropidło – biskupem poznańskim, włocławskim, kamieńskim, chełmińskim i ponownie włocławskim
Wacław legnicki – biskupem lubuskim i wrocławskim
Henryk legnicki – biskupem włocławskim
Konrad oleśnicki – biskupem wrocławskim
Aleksander mazowiecki – biskupem trydenckim
Kazimierz płocki – biskupem płockim
trzech było mnichami (Bezprym, Zbigniew i Władysław Biały)
trzech przeorami Joannitów (Mieszko bytomski - Węgry, Siemowit cieszyński – Polska, Czechy, Morawy, Austria, Rupert II Legnicki – Polska, Czechy i Morawy )
dwóch zaś członkami Zakonu Krzyżackiego (Konrad VII Biały i Henryk I Ziębicki)
Wreszcie ośmiu mogło się pochwalić niższymi urzędami kościelnymi
Kobiety były w 29 przypadkach ksieniami w klasztorach i 28 mniszkami
Zanotowano sześć porzuceń kariery duchownej wśród mężczyzn (Bezprym, Zbigniew, Konrad I głogowski, Henryk mazowiecki, Bolesław IV legnicki, Jan I Oświęcimski), oraz dwa porzucenia kariery duchownej wśród kobiet (Elżbieta wrocławska i Elżbieta cieszyńska).
Piastówny były ksieniami w :
w Trzebnicy 14
klarysek we Wroclawiu 8
w Starym Sączu 3
w Strzelinie 3
dominikanek w Raciborzu 1
w Niemczech 1
klarysek krakowskich 1
Owińska 1
mniszkami zaś:
u klarysek we Wrocławiu 9
dominikanka w Raciborzu 3
u klarysek starej Budzie 2
w Niemczech 2
u klarysek w Strzelinie 2
u klarysek w Gnieznie 2
w Skale 2
w Trzebnicy 1
NN miejsce w Polsce 1
w Strzelnie 1
św. Jerzego w Pradze 1
u dominikanek Św Jakuba w Sandomierzu 1
w Zawichoście (potem Skała) 1
Mężczyźni na króla Polski koronowali się sześciokrotnie:
Kobiety królowymi były czternastokrotnie[11]:
w bitwie[12]
1.NN brat Mieszka I 963-965
2.Henryk Sandomierski 1166
3.Bolesław Mieszkowic 1195
4.Henryk II Pobożny 1241
5.Siemowit I mazowiecki 1262
6.Przemko ścinawski 1289
7.Kazimierz II łęczycki 1294
8.Bolesław III płocki 1351
9.Jan ziębicki 1428
10.Rudolf żagański 1454
11.Władysław Cieszyński 1460
zamachy i morderstwa
1.Bezprym 1032
2.Otton Bolesławowic 1033
3.Mieszko II Lambert 1034
4.Bolesław II Szczodry 1081 lub 1082
5.Zbigniew po 1113
6.Leszek Biały 1227
7.Władysław III Laskonogi 1231
8.Przemysł II 1296
9.Przemysław Oświęcimski 1406
10.Baltazar I żagański 1472
11.Mikołaj II Niemodliński 1497
12.Jan V zatorski 1513
otrucia
1.Mieszko Bolesławowic 1089
2.Kazimierz II Sprawiedliwy 1194
3.Henryk III Biały 1266
4.Władysław wrocławski 1270
5.Konrad I głogowski 1273/4
6.Henryk IV Probus 1290
7.Przemko głogowski 1331
8.Bolesław Jerzy II 1340
9.Władysław Cieszyński 1355
10.Henryk mazowiecki 1392/3
11.Henryk VIII legnicki 1398
12.Siemowit VI 1461/2
13.Władysław II płocki 1462
14.Henryk XI głogowski 1476
15.Janusz II 1495
16.Stanisław mazowiecki 1524
17.Janusz III 1526
18.Henryk XI Legnicki 1588
wypadki
1.Bolesław Kazimierzowic 1167
2.Konrad Kędzierzawy 1213
3.Kazimierz III Wielki 1370
4.Bolesław IV legnicki 1394
5.Henryk VIII Wróbel 1397
6.Wacław żagański 1430/1
1.Jarosław zm. po 1284 rodzice : Bolesław II Rogatka i NN
2.Niemierza z Gołczy zm. po 4 III 1386 rodzice : Kazimierz Wielki i Cudka kasztelanka sieciechowska
3.Jan z Gołczy zm. po 28 X 1383 rodzice : Kazimierz Wielki i Cudka kasztelanka sieciechowska
4.Pełka zm. przed 3 XI 1370 rodzice : Kazimierz Wielki i NN
5.Mikłusz zm. po 29 VI 1417 rodzice : Siemowit IV i NN
6.Jan zm. p. 14 VIII 1521 rodzice: Jan V zatorski i NN
7.Wacław Gotfryd Hohenstein zm. po 1671 rodzice : Adam Wacław Cieszyński i Małgorzata Kostlachówna
8.Magdalena zm. po 1642 rodzice : Fryderyk Wilhelm cieszyński i NN
[13]
| Poprzednik - |
|
Rody panujące w Polsce 960-1370 |
|
Następca Andegawenowie |
